VIDEO: VIRAL/ સૂર્યમાં પ્રચંડ વિસ્ફોટ! ઉત્તર અમેરિકામાં રેડિયો બ્લેકઆઉટ, જીઓમેગ્નેટિક તોફાનનો ખતરો

સૂર્યમાં થયેલા એક શક્તિશાળી વિસ્ફોટના કારણે ઉત્તર અમેરિકા અને પ્રશાંત મહાસાગર (પેસિફિક ઓશન)ના કેટલાક ભાગોમાં રેડિયો બ્લેકઆઉટ સર્જાયું છે. આ સાથે જ વૈજ્ઞાનિકો અત્યારે સોલાર પ્લાઝ્માના એક ખૂબ જ ઝડપી વાદળ પર નજર રાખી રહ્યા છે, જે આ અઠવાડિયાના અંતમાં પૃથ્વી સાથે અથડાશે ત્યારે મધ્યમથી તીવ્ર કક્ષાનું જીઓમેગ્નેટિક તોફાન (ભૂ-ચુંબકીય તોફાન) લાવી શકે છે.

આ વિસ્ફોટ સૂર્ય પર આવેલા 'સનસ્પોટ ૪૪૭૯' (sunspot 4479)માંથી થયો હતો, જેણે ૩૦ જૂનના રોજ એક શક્તિશાળી સોલાર ફ્લેર (સૌર જ્વાળા) છોડી હતી. નાસા (NASA)ની સોલાર ડાયનેમિક્સ ઓબ્ઝર્વેટરી (SDO) એ સૂર્યની સપાટી પરથી નીકળેલા આ તીવ્ર અલ્ટ્રાવાયોલેટ રેડિયેશનના વિસ્ફોટને પોતાના કેમેરામાં કેદ કર્યો હતો.

આ સોલાર ફ્લેરની પૃથ્વી પર તરત જ અસર જોવા મળી હતી.

સ્પેસ વેધર મોનિટર્સના જણાવ્યા અનુસાર, એક્સ-રે અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ રેડિયેશનના આ વિસ્ફોટને કારણે પૃથ્વીના વાતાવરણના ઉપરના સ્તરોમાં આયનાઇઝેશન (ionisation) થયું હતું, જેના લીધે ઉત્તર અમેરિકા અને પ્રશાંત મહાસાગરમાં હાઇ-ફ્રીક્વન્સી (HF) રેડિયો સંપર્ક ખોરવાઈ ગયો હતો.

ભારતીય સમય અનુસાર રાત્રે આશરે ૨:૨૦ વાગ્યે આ શોર્ટવેવ રેડિયો બ્લેકઆઉટ થયું હતું, જેણે ૨૫ મેગાહર્ટ્ઝ (MHz) થી નીચેની ફ્રીક્વન્સી પર અસર કરી હતી. આ ફ્રીક્વન્સીનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે નાવિકો, વિમાનચાલકો અને કલાપ્રેમી રેડિયો ઓપરેટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

જોકે આ રેડિયો બ્લેકઆઉટ થોડા જ સમય માટે રહ્યું હતું, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો આ જ્વાળા પછી સર્જાયેલી બીજી એક મોટી ઘટના—કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CME)—પર વધુ ધ્યાન આપી રહ્યા છે.

શું છે કોરોનલ માસ ઇજેક્શન (CME)?

CME એ સૂર્યમાંથી અવકાશમાં ફેંકાયેલું ચુંબકીય પ્લાઝ્માનું એક વિશાળ વાદળ છે. કોરોનાગ્રાફ ઈમેજીસ દર્શાવે છે કે આ વિસ્ફોટથી 'ફુલ-હેલો CME' (full-halo CME) સર્જાયું છે, જેનો અર્થ એ થાય છે કે પ્લાઝ્માનું આ ફેલાતું વાદળ સીધું પૃથ્વી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

નાસા અને યુએસ નેશનલ ઓસેનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA) ના અનુમાનિત મોડલ્સ સૂચવે છે કે આ CME ૨ જુલાઈના રોજ વહેલા અથવા મોડા ગમે ત્યારે પૃથ્વી પર પહોંચી શકે છે, જોકે તેનો ચોક્કસ સમય હજુ અનિશ્ચિત છે. નાસાના મોડલ મુજબ તે થોડું મોડું પહોંચશે, જ્યારે NOAA ની ધારણા મુજબ આ સૌર તોફાન તે જ દિવસે વહેલું પૃથ્વી સુધી પહોંચી શકે છે.

અવકાશ હવામાનના અગાહીકારોનું કહેવું છે કે આ ટક્કરથી G2 (મધ્યમ) થી લઈને G3 (તીવ્ર) કક્ષાનું જીઓમેગ્નેટિક તોફાન આવી શકે છે.

પૃથ્વી પર આ તોફાનની શું અસર થશે?

જ્યારે સૂર્યમાંથી આવતા ચાર્જ્ડ કણો પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે અથડાય છે ત્યારે જીઓમેગ્નેટિક તોફાન આવે છે. પૃથ્વીનું વાતાવરણ જમીન પર રહેલા લોકોને તો સુરક્ષિત રાખે છે, પરંતુ આવા શક્તિશાળી તોફાનો સેટેલાઇટ ઓપરેશન, જીપીએસ (GPS) નેવિગેશન, રેડિયો કમ્યુનિકેશન અને પાવર ગ્રીડ સિસ્ટમમાં મોટી ખલેલ પહોંચાડી શકે છે. ધ્રુવીય રૂટ (Polar routes) પર ઉડતા વિમાનોને પણ થોડા સમય માટે સંદેશાવ્યવહારમાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.

આ ઉપરાંત, આ તોફાનના કારણે આકાશમાં અદ્ભુત અરોરા (નધર્ન લાઈટ્સ - ધ્રુવીય જ્યોતિ) પણ જોવા મળી શકે છે, જે સામાન્ય કરતાં ઘણી વધુ દક્ષિણ તરફના વિસ્તારો સુધી દેખાવાની શક્યતા છે.

આ વિસ્ફોટ એવા સમયે થયો છે જ્યારે સૂર્ય તેના 'સોલાર સાયકલ ૨૫' (Solar Cycle 25) ના પીક (સૌથી સક્રિય) તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. સૂર્યની ૧૧ વર્ષની આ પ્રક્રિયા દરમિયાન તેની પ્રવૃત્તિઓ કુદરતી રીતે વધી જાય છે.

વૈજ્ઞાનિકોએ છેલ્લા એક વર્ષમાં સનસ્પોટ્સ, સોલાર ફ્લેર્સ અને CME ની સંખ્યામાં ભારે ઉછાળો જોયો છે, જેના કારણે અવકાશમાં હવામાન બદલાવાની ઘટનાઓ વારંવાર બની રહી છે. દુનિયાભરની સ્પેસ એજન્સીઓ આગામી ૪૮ કલાક સુધી આ આવી રહેલા CME પર બારીકાઈથી નજર રાખશે.