અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન સળગતા શબનું માથું કેમ તોડવામાં આવે છે? જાણો તેના મુખ્ય કારણો
છેલ્લું અપડેટ : 24 Aug 2026
હિન્દુ ધર્મમાં, 16 સંસ્કારોમાંથી છેલ્લા સંસ્કારને "અંતિમ સંસ્કાર" કહેવામાં આવે છે. આ સંસ્કાર કોઈના મૃત્યુ પછી કરવામાં આવે છે. હિન્દુ ધર્મમાં, જ્યારે કોઈ શબનો અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે સળગતા શબનું માથું લાકડીથી તોડી નાખવામાં આવે છે.
સનાતન પરંપરામાં, આ સંસ્કારને "કપાલ ક્રિયા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સંસ્કાર અંતિમ સંસ્કારનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. આ પછી જ શબ પાંચ તત્વોમાં ભળી જાય છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે સળગતા શબનું માથું લાકડીથી કેમ તોડવામાં આવે છે?
અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન સળગતા શબનું માથું કેમ તોડી નાખવામાં આવે છે?
હિન્દુ ધર્મમાં, વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી, તેમના શરીરને અગ્નિસંસ્કાર માટે સ્મશાનભૂમિમાં લઈ જવામાં આવે છે. જ્યાં મૃતકનો પુત્ર અથવા પરિવારનો કોઈ સભ્ય અંતિમ સંસ્કાર કરે છે.
જ્યારે શબને અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે ખોપરીને લાકડીથી મારવામાં આવે છે. આનાથી માથામાં એક પોલાણ બને છે, જેમાં ફરીથી ઘી રેડવામાં આવે છે. આ પછી, શરીરના તે ભાગને પણ બાળી નાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને કપાલ ક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કપાલ ક્રિયા શા માટે જરૂરી છે?
મૃત્યુ પછી મૃત શરીર પર કપાલ ક્રિયા કરવાના ત્રણ મુખ્ય કારણો છે. પહેલું કારણ એ છે કે, અંતિમ સંસ્કાર પછી, બાકીના શરીરને બાળી નાખવામાં આવે છે, પરંતુ માથું બળેલું રહે છે. આવી સ્થિતિમાં, આખા શરીરને અગ્નિદાહ આપવા માટે કપાલ ક્રિયા કરવામાં આવે છે.
બીજું કારણ ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણથી અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. હિન્દુ માન્યતાઓ અનુસાર, ખોપરી એ મુક્તિનો પ્રવેશદ્વાર છે. તેથી, જો માથું ખોલવામાં ન આવે, તો મૃતક મુક્તિ પ્રાપ્ત નથી કરી શકતો. આવી સ્થિતિમાં, મુક્તિનો પ્રવેશદ્વાર ખોલવા માટે કપાલ ક્રિયા કરવામાં આવે છે.
ત્રીજું કારણ ખોપરીને તાંત્રિક વિધિઓથી બચાવવાનું છે. જો ખોપરી બાળવામાં ન આવે, તો તાંત્રિકો દ્વારા તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે. તેથી, કપાલ ક્રિયા પછી આખા શરીરને બાળી નાખવામાં આવે તે પછી જ પરિવાર માટે અગ્નિદાહ સ્થળથી ઘરે પાછા ફરવાનો રિવાજ છે. આ કેટલાક કારણો છે જેના કારણે આજે પણ હિન્દુ ધર્મમાં મૃતદેહના અગ્નિસંસ્કાર પછી તેની ખોપરી તોડવાનો રિવાજ છે.
નોંધ:- આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.
