છઠ પૂજામાં મહિલાઓ નાકથી માથાના સેથા સુધી કેમ લગાવે છે સિંદૂર? જાણો પૌરાણિક કથા અને તેનું મહત્વ

છઠ મહાપર્વ (Chhath Mahaparv) દરમિયાન મહિલાઓના પરંપરાગત શણગારમાં સિંદૂરનું વિશેષ મહત્વ છે. ખાસ કરીને બિહાર, ઝારખંડ, પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ અને નેપાળમાં છઠ પૂજા દરમિયાન પરિણીત મહિલાઓ નાકથી લઈને માથાના સેથા સુધી લાંબું સિંદૂર લગાવે છે. આ પરંપરા સામાન્ય રીતે જોવા મળતા સિંદૂરથી અલગ છે. તેની પાછળ અનેક પૌરાણિક કથાઓ અને ધાર્મિક માન્યતાઓ જોડાયેલી છે. એટલું જ નહીં, લાલ અને નારંગી સિંદૂરના અલગ-અલગ અર્થ પણ સમજાવવામાં આવ્યા છે. તો ચાલો જાણીએ છઠ પૂજામાં આ પરંપરાનું શું મહત્વ છે.

હિન્દુ ધર્મમાં સિંદૂરનું શું છે મહત્વ?

હિન્દુ ધર્મમાં સિંદૂરને પરિણીત મહિલાઓના સુહાગનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. મહિલાઓ લગ્ન બાદ માથાના સેથામાં સિંદૂર લગાવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, સિંદૂર પતિના લાંબા આયુષ્ય, સુખી દાંપત્ય જીવન અને પતિ પ્રત્યેના પ્રેમ તથા સમર્પણનું પ્રતીક છે. છઠ પૂજા દરમિયાન આ પરંપરાને વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ આપવામાં આવે છે.

લાલ અને નારંગી સિંદૂરમાં શું છે તફાવત?

સામાન્ય દિવસોમાં પરિણીત મહિલાઓ લાલ સિંદૂર લગાવે છે, જે સુહાગ અને વૈવાહિક જીવનનું પ્રતીક છે. જ્યારે છઠ પૂજા દરમિયાન ઘણી મહિલાઓ નારંગી રંગનું સિંદૂર લગાવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, નારંગી રંગ સૂર્યદેવનું પ્રતીક છે. છઠ મહાપર્વ ખાસ કરીને સૂર્યદેવની ઉપાસનાને સમર્પિત હોવાથી આ રંગને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે. માનવામાં આવે છે કે નારંગી સિંદૂર ઊર્જા, પવિત્રતા અને સકારાત્મકતાનું પ્રતીક છે.

નાકથી માથાના સેથા સુધી સિંદૂર લગાવવા પાછળની કથા

આ પરંપરા સાથે વીરવન અને ધીર્મતીની એક પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે. કહેવાય છે કે વીરવન નામનો એક બહાદુર યુવાન જંગલમાં રહેતો હતો. એક વખત તેણે ધીર્મતી નામની યુવતીને જંગલી પ્રાણીઓથી બચાવી હતી. ત્યારબાદ બંને સાથે રહેવા લાગ્યાં હતાં. જોકે, કાલુ નામનો એક વ્યક્તિ તેમના સંબંધથી નારાજ હતો. એક દિવસ વીરવન શિકાર માટે ગયો ત્યારે કાલુએ તેના પર હુમલો કરીને તેને ઘાયલ કરી દીધો. વીરવનનો અવાજ સાંભળીને ધીર્મતી ત્યાં પહોંચી અને દાતરડાથી કાલુ પર હુમલો કર્યો. આ લડાઈમાં ધીર્મતીએ બહાદુરી બતાવીને કાલુનો અંત આણ્યો. ધીર્મતીની બહાદુરીથી પ્રભાવિત થઈને વીરવને પ્રેમથી તેના માથા પર હાથ મૂક્યો. આ દરમિયાન તેના કપાળ પર લોહીના નિશાન પડ્યાં હતાં. આ કથા અનુસાર, ત્યારથી સિંદૂરને પ્રેમ, બહાદુરી અને સન્માનનું પ્રતીક માનવામાં આવવા લાગ્યું. છઠ પૂજામાં નાક સુધી સિંદૂર લગાવવાની પરંપરાને પણ આ કથા સાથે જોડવામાં આવે છે.

મહાભારત સાથે પણ જોડાયેલી છે એક માન્યતા

સિંદૂર લગાવવાની આ પરંપરા પાછળ મહાભારતની એક કથા પણ પ્રચલિત છે. માન્યતા અનુસાર, જ્યારે દુશાસન દ્રૌપદીને તેના વાળ પકડીને સભામાં ખેંચી લાવ્યો હતો, ત્યારે દ્રૌપદીની સ્થિતિ અત્યંત કઠિન બની હતી. કથા પ્રમાણે, દ્રૌપદીએ પોતાના પતિઓ સમક્ષ સિંદૂર વિના હાજર ન થવાની ભાવનાથી ઉતાવળમાં સિંદૂરની ડબ્બી માથા પર ફેરવી હતી. આ દરમિયાન સિંદૂર નાક સુધી ફેલાઈ ગયું હતું. ત્યારથી મહિલાઓ નાક સુધી લાંબું સિંદૂર લગાવવાની પરંપરાને સન્માન અને રક્ષણના પ્રતીક તરીકે જોતી હોવાની માન્યતા પ્રચલિત છે.

નાકથી કપાળ સુધી સિંદૂર લગાવવા પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ

ધાર્મિક માન્યતાઓ ઉપરાંત આ પરંપરાને આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણથી પણ સમજાવવામાં આવે છે. યોગશાસ્ત્ર અનુસાર, કપાળની વચ્ચેના ભાગને આજ્ઞા ચક્ર (Ajna Chakra) સાથે જોડવામાં આવે છે. તેને એકાગ્રતા, ધ્યાન અને માનસિક જાગૃતિનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. આથી નાકથી કપાળ સુધી સિંદૂર લગાવવાની પરંપરાને માનસિક શાંતિ, સકારાત્મકતા અને આધ્યાત્મિક ઊર્જા સાથે પણ સાંકળવામાં આવે છે. જોકે, આ અંગેના વૈજ્ઞાનિક ફાયદાઓની પુષ્ટિ થયેલી નથી.

નોંધ

આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.