કાશીના મણિકર્ણિકા ઘાટ પર આ 5 પ્રકારના મૃતદેહોના અગ્નિસંસ્કાર કેમ નથી કરાતા? જાણો વર્ષો જૂની ધાર્મિક માન્યતાઓ
છેલ્લું અપડેટ : 03 Sept 2026
હિન્દુ ધર્મમાં કાશી (વારાણસી)ને મોક્ષનું દ્વાર માનવામાં આવે છે. એવી પૌરાણિક માન્યતા છે કે કાશીમાં અંતિમ શ્વાસ લેનાર વ્યક્તિ સીધો મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. સ્કંદ પુરાણ અનુસાર, સ્વયં ભગવાન શિવ અહીં બિરાજમાન રહીને મૃતકના કાનમાં તારક મંત્ર ફૂંકી તેને ભવસાગરમાંથી મુક્ત કરે છે. આ જ કારણે કાશીના પવિત્ર મણિકર્ણિકા અને હરિશ્ચંદ્ર ઘાટ પર ચિતાઓની અગ્નિ ક્યારેય શાંત થતી નથી. આમ છતાં, સદીઓ જૂની પરંપરાઓ અને સ્થાનિક માન્યતાઓ મુજબ, મુખ્ય ઘાટ પર ચોક્કસ પાંચ પ્રકારના મૃતદેહોનો અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવતો નથી.
આવા કિસ્સાઓમાં મૃતદેહોને મુખ્ય સ્મશાન ઘાટ પરથી પાછા મોકલવામાં આવે છે અથવા તેમના માટે વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે. ઘાટનું સંચાલન કરતો પરંપરાગત ડોમ સમુદાય આજે પણ આ રિવાજોનું ચુસ્તપણે પાલન કરે છે:
સાધુ-સંતો અને તપસ્વીઓ
સાધુઓ, સંન્યાસીઓ અને તપસ્વીઓના પાર્થિવ દેહનો અગ્નિસંસ્કાર કરવામાં આવતો નથી. એવું માનવામાં આવે છે કે સંન્યાસ દીક્ષા વખતે જ તેમણે સાંસારિક બંધનોમાંથી મુક્તિ મેળવી લીધી હોવાથી તેમના માટે અગ્નિસંસ્કારની જરૂર રહેતી નથી. તેમને ગંગાજીમાં 'જલ સમાધિ' અથવા પવિત્ર ભૂમિમાં 'ભૂ-સમાધિ' (દફનવિધિ) આપવામાં આવે છે.
૧૨ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો
નાનાં બાળકોને નિષ્પાપ અને ઈશ્વરનું રૂપ ગણવામાં આવે છે. તેમનામાં કોઈ સાંસારિક વાસનાઓ કે પાપ ન હોવાથી તેમનો દેહ શુદ્ધ મનાય છે. તેથી ૧૨ વર્ષથી નાની વયના બાળકોના મૃતદેહને અગ્નિ આપવાને બદલે પરંપરાગત રીતે ગંગાજીમાં જળપ્રવાહિત કરવામાં આવે છે.
સગર્ભા સ્ત્રીઓ
જો કોઈ ગર્ભવતી સ્ત્રીનું અવસાન થાય, તો તેના દેહને મુખ્ય સ્મશાનમાં મુખાગ્નિ અપાતી નથી. ધાર્મિક અને વ્યવહારિક માન્યતા અનુસાર, અગ્નિની પ્રચંડ જ્વાળાઓથી ગર્ભ ફાટવાની અને અજન્મા બાળકના દેહને નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે, જેને અત્યંત અશુભ માનવામાં આવે છે. આથી આવા કિસ્સામાં પણ દેહને ગંગામાં જલ સમાધિ આપવાની પરંપરા છે.
સાપના ડંખથી થયેલું મૃત્યુ
સર્પદંશથી મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિના દેહને અગ્નિસંસ્કાર કરાતો નથી. જૂની લોકમાન્યતા મુજબ, સર્પના વિષથી વ્યક્તિ કોમા અથવા અચેતન અવસ્થામાં જતો રહે છે, જેથી તેના પુનર્જીવિત થવાની આશા રહેતી હોય છે. આ કારણોસર, તેના શરીરને કેળના થડ સાથે બાંધીને ગંગા નદીના પ્રવાહમાં વહાવી દેવામાં આવે છે.
ગંભીર ચામડીના રોગોથી પીડિત લોકો
રક્તપિત્ત (કોઢ) કે ચેપી ચામડીના રોગોથી અવસાન પામેલા દર્દીઓના દેહને પણ પરંપરાગત રીતે અગ્નિ આપવામાં આવતો નહોતો. પ્રાચીન સમયમાં એવી માન્યતા હતી કે અગ્નિસંસ્કારના ધુમાડાથી વાતાવરણમાં રોગચાળો ફેલાઈ શકે છે.
આ તમામ નિયમો અને રિવાજો કાયદાકીય પ્રતિબંધ કરતાં પરંપરાગત તથા સામાજિક આસ્થાઓ પર વધારે નિર્ભર છે, જેનું પાલન કાશીના ઘાટો પર પેઢીઓથી કરવામાં આવી રહ્યું છે.
