વિશ્વકર્મા પૂજા: મશીનો અને ઓજારો પર સ્વસ્તિક કેમ બનાવવામાં આવે છે? જાણો પૂજા પરંપરા અને તેનું ધાર્મિક મહત્વ
છેલ્લું અપડેટ : 17 Sept 2026
વિશ્વકર્મા જયંતી/પૂજાના પાવન અવસરે દેવોના શિલ્પી ભગવાન વિશ્વકર્માનું વિશેષ પૂજન-અર્ચન કરવામાં આવે છે. આ દિવસે કારીગરો, ઇજનેરો અને શ્રમિકો પોતાના કાર્યમાં ઉપયોગમાં લેવાતાં સાધનો, યંત્રો અને ઓજારોનું પૂજન કરે છે. ફેક્ટરીઓ, વર્કશોપ, મિલો, દુકાનો અને ટેકનિકલ સંસ્થાઓમાં આ દિવસે યંત્રો પર કંકુથી સ્વસ્તિક (સાથિયો) દોરવાની પવિત્ર પરંપરા વર્ષોથી ચાલી આવે છે.
ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, સ્વસ્તિક શુભતા, સમૃદ્ધિ અને સકારાત્મક ઊર્જાનું દિવ્ય પ્રતીક છે. તેથી વિશ્વકર્મા પૂજા દરમિયાન મશીનો અને સાધનો પર સ્વસ્તિક દોરીને કાર્યમાં પ્રગતિ, અકસ્માતોથી સુરક્ષા અને સફળતા માટે ભગવાન વિશ્વકર્માને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
સ્વસ્તિકનું ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક મહત્વ
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં કોઈપણ માંગલિક કાર્યની શરૂઆત સ્વસ્તિક બનાવીને કરવામાં આવે છે. સ્વસ્તિક ચારેય દિશાઓમાંથી આવતી કલ્યાણકારી ઊર્જા, સૌભાગ્ય અને નિર્વિઘ્ન પ્રારંભનું પ્રતીક છે. વિશ્વકર્મા પૂજા દરમિયાન યંત્રો પર સ્વસ્તિક બનાવવાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કાર્યક્ષેત્રમાંથી નકારાત્મકતા અને વિઘ્નો દૂર કરી, સમગ્ર પરિસરમાં સકારાત્મક ઊર્જા અને સુરક્ષિત વાતાવરણ જાળવી રાખવાનો છે.
ઓજારોની પૂજા કરવાની પૌરાણિક પરંપરા
શાસ્ત્રો અનુસાર, ભગવાન વિશ્વકર્માને બ્રહ્માંડના પ્રથમ એન્જિનિયર, વાસ્તુશાસ્ત્ર અને શિલ્પકળાના દેવ માનવામાં આવે છે. તેમણે જ દેવતાઓનાં દિવ્ય નગરો, મહેલો, રથો અને અસ્ત્ર-શસ્ત્રોનું નિર્માણ કર્યું હતું. એવું માનવામાં આવે છે કે તેમના આશીર્વાદ વિના કોઈ પણ રચનાત્મક કે યાંત્રિક કાર્ય સફળ થઈ શકતું નથી.
આ દિવસે શ્રમિકો અને કારીગરો પોતાનાં સાધનો તથા મશીનોને સંપૂર્ણપણે સાફ અને શુદ્ધ કરે છે. ત્યારબાદ તેના પર ચંદન, કંકુ, અક્ષત અર્પણ કરી, પુષ્પમાળા પહેરાવી અને સ્વસ્તિક બનાવીને વિધિવત આરતી ઉતારવામાં આવે છે.
મશીનોની પૂજા શા માટે કરવામાં આવે છે?
આજના આધુનિક યુગમાં મશીનો અને ટેકનોલોજી ઉદ્યોગો અને વ્યવસાયનો અનિવાર્ય ભાગ બની ચૂક્યાં છે. કોઈપણ ઉત્પાદન કે નિર્માણ પાછળ યંત્રો જ મુખ્ય બળ છે. રોજીરોટી આપનારાં આ યંત્રોને દેવતુલ્ય માનીને તેમની પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અને આદર વ્યક્ત કરવા માટે વિશ્વકર્મા પૂજાના દિવસે મશીનોનું પૂજન કરવામાં આવે છે. સન્માનરૂપે આ દિવસે મોટાભાગની ફેક્ટરીઓ અને વર્કશોપમાં ઉત્પાદન કાર્ય બંધ રાખીને માત્ર યંત્ર પૂજા કરવામાં આવે છે.
વિશ્વકર્મા પૂજાનું સાચું મૂલ્ય
વિશ્વકર્મા પૂજા માત્ર એક પરંપરાગત ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે શ્રમ, કૌશલ્ય અને તકનીકી જ્ઞાનનું ગૌરવ કરવાનો અવસર છે. સ્વસ્તિક બનાવીને યંત્રો અને ઓજારોનું પૂજન કરવાની પરંપરા એ માન્યતાને ઉજાગર કરે છે કે સાચી દાનત, નિષ્ઠાપૂર્વકની મહેનત અને ઈશ્વરકૃપા સાથે જોડાયેલું કાર્ય હંમેશાં ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ અને સફળતા તરફ દોરી જાય છે.