જે ક્ષણે આ વાત સમજાઈ જશે, બધાં જ બંધનો તૂટી જશે! અષ્ટાવક્ર ગીતાની અમર વાણી
છેલ્લું અપડેટ : 21 Aug 2026
ભારતીય દર્શનશાસ્ત્રના મુખ્ય ગ્રંથોમાંનું એક, અષ્ટાવક્ર ગીતા, રાજા જનક અને ઋષિ અષ્ટાવક્ર વચ્ચેના સંવાદ દ્વારા જીવનના ઘણા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોના જવાબો પ્રદાન કરે છે. ઋષિ અષ્ટાવક્ર રાજા જનકને સમજાવે છે કે સાચી મુક્તિ બાહ્ય વસ્તુઓ દ્વારા નહીં, પરંતુ પોતાના સાચા સ્વભાવને ઓળખીને પ્રાપ્ત થાય છે.
एको द्रष्टाऽसि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा।
अयमेव हि ते बंधो द्रष्टारं पश्यसीतरम्।। 7।।
અર્થ: અષ્ટાવક્ર કહે છે, "તમે આ સમગ્ર વિશ્વનું નિરીક્ષણ કરનાર સાક્ષી છો. વાસ્તવમાં, તમે હંમેશા મુક્તિની ખૂબ નજીક રહ્યા છો. તમારું સૌથી મોટું બંધન એ છે કે તમે બીજા કોઈને નિરીક્ષક માનો છો.
अहं कतेत्यहंमानमहाकृष्णहि दंशितः।
नाहं कर्त्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव।। 8।।
અર્થ: તમે અહંકારથી ઘેરાયેલા છો કે હું કર્તા છું. તેના બદલે, સમજો કે હું કર્તા નથી. આ જ્ઞાનને સમજો અને ખુશ થાઓ.
एको विशुद्धबोधोऽहमिति निश्चवह्निना।
प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव।। 9।।
અર્થ: દૃઢપણે સમજો કે હું શુદ્ધ ચેતના છું. આ જ્ઞાનની અગ્નિથી તમારા અજ્ઞાનને બાળી નાખો અને પછી દુઃખથી મુક્ત અને સુખી બનો.
અષ્ટાવક્ર કહે છે: તમે તમારા શરીરને જોઈ શકો છો. તમે તમારા વિચારો પણ જોઈ શકો છો. તમે તમારા દુઃખને પણ અનુભવી અને જાણી શકો છો. તો, આ બધું જાણનાર કોણ છે? અષ્ટાવક્ર તેને શુદ્ધ ચેતના કહે છે.
यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत्।
आनंदपरमानंदः स बोधस्त्वं सुखं चर।। 10।।
અર્થ- જે ચેતનામાં આ સમગ્ર વિશ્વ દેખાય છે તે દોરડાને અંધારામાં સાપ સમજવા જેવી છે. જ્યારે સાચું જ્ઞાન હોય છે ત્યારે મૂંઝવણ દૂર થાય છે. તે જ્ઞાન સુખનું સ્વરૂપ છે અને તે જ તમારો વાસ્તવિક સ્વભાવ છે.
मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि।
किंवदंतीह सत्येयं या मतिः स गतिर्भवेत।। 11।।
અર્થ- જે વ્યક્તિ પોતાને મુક્ત માને છે તે મુક્ત બને છે. જે વ્યક્તિ પોતાને બંધાયેલ માને છે તે બંધનમાં રહે છે. કારણ કે આપણી ધારણા મુજબ, આપણી દિશા પણ એવી જ છે.
आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिद् क्रियः।
असंगो निस्पृहः शांतो भ्रमात संसारवानिव।। 12।।
આત્મા સાક્ષી છે, સંપૂર્ણ, સ્વતંત્ર, સભાન અને ક્રિયાઓથી પરે. તે કોઈ પણ વસ્તુ સાથે જોડાયેલ નથી, તેને કોઈ પણ વસ્તુની ઇચ્છા નથી, અને તેનો સ્વભાવ શાંત છે. પરંતુ ભ્રમને કારણે, તે દુનિયામાં બંધાયેલ અનુભવે છે.
कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय।
आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथांतरम्।। 13।।
તમારા સાચા સ્વને ઓળખો. તે સ્થિર, શુદ્ધ ચેતના અને અદ્વૈત છે. હું ફક્ત આ દૃશ્યમાન શરીર અથવા વ્યક્તિત્વ છું તે ભ્રમ છોડી દો અને તમારી અંદર અને બહાર દેખાતા ભેદોથી ઉપર ઉઠો.
અષ્ટાવક્રના ઉપદેશો
"તમે તમારું શરીર, મન, વિચારો અને સંજોગો નથી. તમે જ તે બધાનું અવલોકન કરો છો. જ્યારે તમે આ વસ્તુઓ સાથે જોડાઓ છો, ત્યારે તમે બંધન અનુભવો છો. જ્યારે તમે તમારા સાક્ષી સ્વભાવને ઓળખો છો, ત્યારે તમે મુક્તિનો અનુભવ કરો છો."
