Religion: પૂજા દરમિયાન શંખ કેમ વગાડવામાં આવે છે? જાણો તેનું ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક મહત્ત્વ
છેલ્લું અપડેટ : 30 Jun 2026
પૂજા, તહેવારો, હવન, વિજયોત્સવ, આગમન, લગ્ન, રાજ્યાભિષેક અને અન્ય શુભ પ્રસંગોમાં શંખ વગાડવાનું શુભ અને આવશ્યક માનવામાં આવે છે. મંદિરોમાં સવાર અને સાંજની આરતી દરમિયાન શંખ વગાડવાનું વિધિવત છે.
શંખ વગાડ્યા વિના પૂજા અધૂરી માનવામાં આવે છે. આનો ઉલ્લેખ અનેક વેદોમાં છે. અથર્વવેદના ચોથા અધ્યાયના દસમા સ્તોત્રમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે, "શંખ અવકાશ, વાયુ, આકાશગંગા અને સોના સાથે સંકળાયેલ છે. તેનો અવાજ દુશ્મનોને નબળા પાડે છે. તે આપણો રક્ષક છે. તે રાક્ષસો અને દુષ્ટ આત્માઓને વશ કરે છે, અજ્ઞાન, રોગ અને ગરીબી દૂર કરે છે અને આયુષ્ય વધારે છે." શાસ્ત્રોના લેખકો કહે છે કે, "પૂજા દરમિયાન શંખનો અવાજ ખાસ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
यस्य शंखध्वनिं कुर्यात्पूजाकाले विशेषतः।
विमुक्तः सर्वपापेन विष्णुना सह मोदते॥
આનો અર્થ એ છે કે જે વ્યક્તિ પૂજા દરમિયાન શંખ વગાડે છે તે તેના બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને ભગવાન વિષ્ણુ સાથે આનંદ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે. વૈજ્ઞાનિક જગદીશ ચંદ્ર બોઝે તેમના વાદ્યો દ્વારા શોધ્યું કે શંખ એકવાર ફૂંકવાથી, ઘણા રોગો પેદા કરતા જીવાણુઓ ધ્વનિ સ્પંદનો દ્વારા તટસ્થ અથવા નાશ પામે છે.
શંખથી પાણી છંટકાવ
શંખમાં પાણી ભરીને તેને પૂજા સ્થાન પર મૂકવા અને ધાર્મિક વિધિઓ પૂર્ણ થયા પછી ભક્તો પર છંટકાવ કરવાથી જંતુનાશક ગુણધર્મો હોવાનું માનવામાં આવે છે અને શંખમાં હાજર સલ્ફર, ફોસ્ફરસ અને કેલ્શિયમના અવશેષો પણ પાણીમાં સ્થાનાંતરિત થાય છે. શંખથી પાણીનો છંટકાવ કરવાથી અને પીવાથી સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે.
દુર્ગા પૂજામાં શંખ
દેવી દુર્ગાની પૂજા દરમિયાન શંખ અને જોખા પણ વગાડવામાં આવે છે. દુર્ગા પૂજામાં મહાલયા અને સિંદૂર ખેલ દરમિયાન શંખનો અવાજ ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. સુખ, સમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્યનું પ્રતીક શંખ ખૂબ જ શુભ માનવામાં આવે છે. બંગાળી સમાજમાં, દરેક શુભ કાર્ય શંખના નાદથી શરૂ થાય છે. શંખના નાદથી અવરોધો દૂર થાય છે અને વાતાવરણ શુદ્ધ થાય છે. સ્ત્રીઓ શંખ વડે જોકા કરે છે. ઘણા પ્રકારના શંખ હોય છે, દરેકની પોતાની અલગ ઓળખ હોય છે. મુખ્યત્વે બે પ્રકારના શંખ હોય છે - વામાવર્તી શંખ અને દક્ષિણાવર્તી શંખ. તમને જણાવી દઈએ કે વામાવર્તી શંખનો ઉપયોગ પૂજા અને દૈનિક આરતી દરમિયાન ફૂંકવા માટે સૌથી વધુ થાય છે. પરંતુ દક્ષિણાવર્તી શંખ ફૂંકવામાં આવતો નથી.
નોંધ:- આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.