Religion: યમુનોત્રીથી પ્રયાગરાજ સુધી, જાણો ભારતની પવિત્ર યમુના નદીનો ભવ્ય ઇતિહાસ
છેલ્લું અપડેટ : 03 Jun 2026
જ્યારે પણ ભારતમાં નદીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીનો વારંવાર ઉલ્લેખ થાય છે. આમાંથી, યમુના એ ગંગા પછીની બીજી સૌથી મોટી નદી છે. જો કે, યમુનાને અડીને આવેલા વિસ્તારોમાં, તેને ક્યારેક અપભ્રંશ સ્વરૂપે 'જમુના' પણ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, દિલ્હી-એનસીઆરનો 'જમનાપાર' વિસ્તાર. પરંતુ શું તમે યમુના અને જમુના નદીઓ વચ્ચેનો વાસ્તવિક તફાવત જાણો છો? હકીકતમાં, ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની ભૌગોલિક ચર્ચાઓમાં યમુના અને જમુના નામ ઘણીવાર સાંભળવા મળે છે. બંને નામ લગભગ સમાન છે અને તેમનો ઉચ્ચાર પણ સરખો હોવાથી લોકો ઘણીવાર તેમને એક જ નદી સમજી લે છે. જો કે, સત્ય એ છે કે યમુના અને જમુના બે સંપૂર્ણપણે અલગ નદીઓ છે, જે અલગ-અલગ દેશોમાં વહે છે અને અલગ-અલગ નદી પ્રણાલીઓનો ભાગ છે.
યમુના નદી વિશે જાણો
યમુના નદી ભારતની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. તે ઉત્તરાખંડના યમુનોત્રીમાંથી ઉદ્ભવે છે. આ આશરે ૧,૩૭૬ કિલોમીટર લાંબી નદી હરિયાણા, દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશમાંથી વહીને પ્રયાગરાજ ખાતે ગંગા નદીમાં ભળે છે, જે પ્રખ્યાત 'ત્રિવેણી સંગમ' તરીકે ઓળખાય છે. યમુના એ ગંગાની સૌથી લાંબી ઉપનદી છે. તે ખેતી, પીવાના પાણી અને સંસ્કૃતિ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભગવાન કૃષ્ણની દૈવી લીલાઓ સાથે સંકળાયેલી હોવાથી, હિન્દુ ધર્મમાં તેને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. દિલ્હી, આગ્રા, મથુરા અને પ્રયાગરાજ જેવા પ્રખ્યાત શહેરો તેના કિનારે આવેલા છે.
જમુના નદી વિશે જાણો
અહેવાલો અનુસાર, જમુના નદી બાંગ્લાદેશની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. તે વાસ્તવમાં બ્રહ્મપુત્ર નદીનો નીચલો પ્રવાહ છે. બ્રહ્મપુત્રા નદી તિબેટમાં 'યાર્લુંગ ત્સાંગપો' તરીકે ઉદ્ભવે છે અને ભારતમાં અરુણાચલ પ્રદેશ તેમજ આસામમાંથી વહે છે. જ્યારે આ નદી બાંગ્લાદેશમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેને "જમુના" કહેવામાં આવે છે. જમુના બાંગ્લાદેશની ત્રણ મુખ્ય નદીઓ (પદ્મા, મેઘના અને જમુના) માંની એક છે. બ્રહ્મપુત્ર-જમુના પ્રણાલી વિશ્વની સૌથી મોટી બ્રેઇડેડ (ગૂંથેલી) નદી પ્રણાલીઓમાંથી એક છે, જે તેના પૂર અને પ્રવાહ બદલવા માટે જાણીતી છે.
યમુના અને જમુના નદીઓ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
ઉદ્ગમ સ્થાન: યમુના નદી હિમાલયના ભારતીય ભાગમાંથી ઉદ્ભવે છે, જ્યારે જમુના એ બ્રહ્મપુત્ર નદીનો એક ભાગ છે, જે તિબેટમાંથી ઉદ્ભવે છે.
ભૌગોલિક વિસ્તાર: યમુના સંપૂર્ણપણે ભારતમાં વહે છે, જ્યારે જમુના મુખ્યત્વે બાંગ્લાદેશમાં વહે છે.
લંબાઈ: યમુના નદી ૧,૩૭૬ કિમી લાંબી છે. બાંગ્લાદેશમાં જમુના નદીનો પ્રવાહ આશરે ૨૦૫ કિમી છે, પરંતુ સમગ્ર બ્રહ્મપુત્ર-જમુના પ્રણાલી ઘણી મોટી છે.
મહત્વ: યમુના નદી હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓ અને સંસ્કૃતિમાં ઊંડા મૂળ ધરાવે છે, જ્યારે જમુના નદી બાંગ્લાદેશના અર્થતંત્ર, કૃષિ અને માછીમારી ઉદ્યોગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
નોંધ:- આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.
