Parenting Tips: બાળકોને ભૂલ કરવાની છૂટ આપવી કેમ છે જરૂરી? જાણો તેની માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર શું પડે છે અસર

દરેક માતા-પિતા ઈચ્છે છે કે તેમનું બાળક સમજદાર બને, અભ્યાસમાં સારું પ્રદર્શન કરે અને જીવનમાં હંમેશા સાચા નિર્ણયો લે. આ જ પ્રયાસમાં ઘણીવાર તેઓ બાળકોની નાની-નાની ભૂલો પર પણ ટોકવા લાગે છે. ક્યારેક દૂધ ઢોળાઈ જવા પર ઠપકો, ક્યારેક ગૃહકાર્ય (હોમવર્ક)માં ભૂલ કરવા પર નારાજગી તો ક્યારેક રમતમાં હારવા પર શિખામણ. ધીમે-ધીમે બાળક પણ દરેક કામ કરતા પહેલા વિચારવા લાગે છે કે ક્યાંક તેનાથી કંઈક ખોટું ન થઈ જાય અને મમ્મી-પપ્પા નારાજ ન થઈ જાય. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે ભૂલ થવાનો ડર બાળકના આત્મવિશ્વાસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રભાવિત કરી શકે છે? બાળકોને દરેક સમયે બધું સાચું કરવાનું દબાણ આપવાને બદલે તેમને ભૂલોમાંથી શીખવાની તક આપવી એ પણ સારા ઉછેરનો એક ભાગ છે.
ભૂલ કરવાની આઝાદી કેમ જરૂરી છે?
બાળપણ શીખવાનો અને નવી વસ્તુઓ અજમાવવાનો સમય હોય છે. આ દરમિયાન બાળકો ઘણીવાર ખોટા નિર્ણયો લે છે, વસ્તુઓ તોડી નાખે છે, પોતાનું કામ બગાડી દે છે અથવા કોઈ કામને અપેક્ષા મુજબ પૂરું કરી શકતા નથી. આવા સમયે માતા-પિતાની પહેલી પ્રતિક્રિયા ઠપકો આપવાની કે ભૂલ સુધારી દેવાની ન હોવી જોઈએ. બાળકને એ સમજવાની તક મળવી જોઈએ કે તેનાથી ક્યાં ચૂક થઈ અને આગામી વખતે તે શું વધુ સારું કરી શકે છે.
જ્યારે ઘરમાં બાળકને પોતાની વાત કહેવાની, પ્રશ્નો પૂછવાની અને ભૂલ સ્વીકારવાની આઝાદી મળે છે, ત્યારે તે પોતાની જાતને વધુ સુરક્ષિત અનુભવી શકે છે. તેને ભરોસો હોય છે કે ભૂલ થવા પર પણ માતા-પિતા તેનો સાથ આપશે. આનો અર્થ એ નથી કે બાળકને દરેક ભૂલ માટે છૂટ આપી દેવામાં આવે, પરંતુ તેને અપમાનિત કર્યા વિના સાચા-ખોટાનો તફાવત સમજાવવામાં આવે.
ભૂલ થવાનો ડર બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરી શકે છે?
બ્રિટિશ જર્નલ ઓફ એજ્યુકેશનલ સાયકોલોજીમાં પ્રકાશિત સંશોધન મુજબ, બાળકના મનમાં જો આ ડર બેસી જાય કે ભૂલ કરવા પર તેને ઠપકો મળશે કે બધાની શરમજનક સ્થિતિનો સામનો કરવો પડશે, તો તે નવી વસ્તુઓ અજમાવવાથી બચી શકે છે. ઘણીવાર તે પોતાની ભૂલ છુપાવવા લાગે છે અથવા સાચું બોલતા ડરે છે. કેટલાક બાળકોમાં આ ડર અભ્યાસ, રમતગમત અને અન્ય કાર્યોમાં પણ જોવા મળી શકે છે.
આની અસર આત્મવિશ્વાસ પર પણ પડી શકે છે. બાળક દરેક કામમાં પરફેક્ટ બનવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે અને નાની-નાની નિષ્ફળતાને પણ પોતાની ખામી સમજવા લાગે છે. આવા સંજોગોમાં નિરાશા, બેચેની અને પોતાની જાતને બીજા કરતા ઓછા સમજવાની ભાવનાઓ વધી શકે છે. જો કે, દરેક બાળક પર તેની અસર એક સરખી નથી થતી, પરંતુ સતત ટીકા કરવી અને ભૂલ કરવા બદલ શર્મિંદા કરવાથી તેના ભાવનાત્મક વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનતું નથી.
સંશોધનમાં પણ આ વાત સામે આવી છે
બાળકોમાં ભૂલ કરવાના ડર અને માતા-પિતાના વર્તન વચ્ચેના સંબંધને લઈને બ્રિટિશ જર્નલ ઓફ એજ્યુકેશનલ સાયકોલોજીમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં મહત્વની બાબતો સામે આવી છે. આ અધ્યયનમાં 8 વર્ષની વયના 231 બાળકો અને તેમની માતાઓ વચ્ચે થયેલી વાતચીતનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. સંશોધકોએ જોયું કે જ્યારે માતા બાળકની નિરાશા અને લાગણીઓને સમજે છે અને સમસ્યા ઉકેલવા માટે સાથે મળીને રસ્તો શોધે છે, ત્યારે બાળકમાં ભૂલ કરવાનો ડર ઓછો થયો.
બીજી બાજુ, બાળકને માત્ર એટલું સમજાવી દેવું કે આગામી વખતે શું કરવાનું છે, તે પૂરતું હોતું નથી. તેની લાગણીઓને સમજવી અને તેને એવો ભરોસો અપાવવો પણ જરૂરી છે કે ભૂલ થવા પર પણ મમ્મી-પપ્પા તેની સાથે છે. આનાથી બાળકનો ડર ઓછો થાય છે અને તે પોતાની ભૂલો છુપાવવાને બદલે તેનાથી શીખવાનો પ્રયાસ કરે છે.








