VIDEO: દિલ્હીનું જંતર-મંતર કોણે અને કેમ બનાવ્યું હતું? જાણો અહીં લાગેલા 4 ખાસ યંત્રોનું રહસ્ય!
છેલ્લું અપડેટ : 24 Jul 2026
દિલ્હીનું જંતર-મંતર આજકાલ ચર્ચામાં છે અને તેનું કારણ કોકરોચ જનતા પાર્ટીનો સતત ચાલી રહેલો વિરોધ પ્રદર્શન છે. જંતર-મંતર હવે વિરોધ પ્રદર્શનનું મુખ્ય સ્થળ જરૂર બની ગયું છે, પરંતુ તેનું નિર્માણ એક વેધશાળા (Observatory) તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ જ જયપુર, વારાણસી અને ઉજ્જૈનમાં જંતર-મંતરનું નિર્માણ કરાયું હતું. શું તમને ખબર છે કે જંતર-મંતર શા માટે અને કોણે બનાવડાવ્યું હતું? તેને માત્ર એક ઐતિહાસિક ઇમારત તરીકે નહીં, પરંતુ સમય જાણવા માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. આજે પણ અહીં 4 મુખ્ય યંત્રો હાજર છે, જેના અલગ-અલગ ઉપયોગ છે. અહીં જાણો તમને જંતર-મંતરનો પૂરો ઇતિહાસ...
કોણે કરાવ્યું હતું નિર્માણ?
જંતર-મંતરનું નિર્માણ 1724માં જયપુરના મહારાજા સવાઈ જયસિંહ દ્વિતીય દ્વારા કરાવવામાં આવ્યું હતું. તેમને ગણિત અને ખગોળશાસ્ત્રમાં ઊંડો રસ હતો અને એ જ કારણ હતું કે તેમણે એ સમયે આ ઇમારતનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. તે જમાનામાં ઘડિયાળો નહોતી હોતી, તેથી સમય અને દિવસનો અંદાજ લગાવવા માટે જંતર-મંતર બનાવવામાં આવ્યું હતું.
સૂર્ય-ચંદ્રના પ્રકાશથી સમયની ખબર પડતી
જંતર-મંતરની અંદર બનેલા યંત્રોને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા હતા કે તે સૂર્ય અને ચંદ્રના પ્રકાશથી સાચો સમય બતાવી શકતા હતા. એ સમયે ખગોળીય ટેબલ અને કેલેન્ડરમાં ઘણી ક્ષતિઓ આવી ગઈ હતી, જેના કારણે તહેવારોની સાચી તારીખ નક્કી કરવી મુશ્કેલ બનતી હતી. આ જ કારણે દિલ્હી પછી અન્ય શહેરોમાં પણ જંતર-મંતર બનાવવામાં આવ્યા. આ સાથે જ સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ, મંગળ, ગુરુ અને શુક્ર સહિતના અન્ય ગ્રહોની સ્થિતિ વિશે પણ જાણકારી મળતી હતી.
હવામાન અંગે પણ મળતી હતી માહિતી
જંતર-મંતર એ સમયે સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણની માહિતી આપવાની સાથે હવામાનની સ્થિતિનો પણ ખ્યાલ આપતું હતું. અહીં ખાસ 4 યંત્રો લગાવવામાં આવ્યા હતા અને દરેક યંત્ર અલગ-અલગ ખગોળીય સ્થિતિ અને દિશા દર્શાવતું હતું:
સમ્રાટ યંત્ર (Samrat Yantra): આ વિશ્વના સૌથી મોટા પથ્થરના સૂર્યઘડિયાળ (Sundial) માંનું એક છે. તેનો ઉપયોગ સ્થાનિક સમય, સૂર્યની ઊંચાઈ અને ખગોળીય પિંડોની સ્થિતિ માપવા માટે થતો હતો.
જય પ્રકાશ યંત્ર (Jai Prakash Yantra): આ બે અર્ધગોળાકાર સંરચનાઓનું બનેલું છે. તેની મદદથી સૂર્ય, તારા અને અન્ય ખગોળીય પિંડોની સચોટ સ્થિતિ જાણી શકાતી હતી.
રામ યંત્ર (Rama Yantra): આ નળાકાર (Cylinder) જેવી બે સંરચનાઓનો સમૂહ છે. કોઈપણ ખગોળીય પિંડની ઊંચાઈ (Altitude) અને દિશા (Azimuth) માપવા માટે તેનો ઉપયોગ થતો હતો.
મિશ્ર યંત્ર (Misra Yantra): આ પાંચ અલગ-અલગ યંત્રોનું સંયુક્ત રૂપ છે. તેનો ઉપયોગ વર્ષના સૌથી લાંબા અને સૌથી ટૂંકા દિવસની જાણકારી મેળવવા, બપોરના સમયની ગણતરી કરવા અને અન્ય ખગોળીય માપદંડો માટે થતો હતો.
