Parenting Tips : શું તમારું બાળક તણાવમાં છે? જાણો કઈ ઉંમરે કેવા લક્ષણો દેખાય છે અને માતા-પિતા તરીકે તમારે શું સાવધાની રાખવી જોઈએ
છેલ્લું અપડેટ : 15 May 2026
આજના સમયમાં બાળકો પણ તણાવનો સામનો કરી રહ્યા છે. અભ્યાસનું દબાણ, વધતી સ્પર્ધા, પરિવારમાં ઝઘડા, સોશિયલ મીડિયાની અસર અથવા આસપાસ બનતી નકારાત્મક ઘટનાઓ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ઊંડી અસર કરે છે. ઘણીવાર બાળકો પોતાનો તણાવ ખુલીને વ્યક્ત કરી શકતા નથી, તેથી માતા-પિતા માટે તેમના વર્તનમાં આવતા ફેરફારોને સમજવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
નિષ્ણાતોના મતે, દરેક ઉંમરના બાળકોમાં તણાવના સંકેતો અલગ-અલગ હોય છે. કેટલાક બાળકો શાંત થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલાક ગુસ્સાવાળા અથવા ડરપોક બની શકે છે. જો સમયસર આ સંકેતોને ઓળખી લેવામાં આવે, તો બાળકોને યોગ્ય મદદ કરી શકાય છે.
ઉંમર પ્રમાણે તણાવના લક્ષણો
યુનિસેફ (UNICEF) મુજબ, અલગ-અલગ ઉંમરના બાળકોમાં તણાવના લક્ષણો આ મુજબ હોઈ શકે છે:
0 થી 3 વર્ષના બાળકો
તણાવમાં હોય ત્યારે આ બાળકો તેના માતા-પિતા કે સંભાળ રાખનારાઓ સાથે વધુ વળગી રહે છે. કેટલાક બાળકો ફરીથી અંગૂઠો ચૂસવો અથવા પથારી ભીની કરવી જેવી જૂની આદતો અપનાવવા લાગે છે. આ સિવાય વારંવાર રડવું, ચીડિયાપણું, ડર લાગવો, બરાબર ઊંઘ ન આવવી અને ખાવાની આદતોમાં ફેરફાર પણ તણાવના સંકેતો હોઈ શકે છે.
4 થી 5 વર્ષના બાળકો
તણાવને કારણે આ ઉંમરના બાળકોને કોઈ પણ કામમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં તકલીફ પડી શકે છે. તેઓ રમવાનું ઓછું કરી દે છે, વધુ શાંત રહેવા લાગે છે અથવા ખૂબ જ બેચેન દેખાય છે. કેટલાક બાળકો વારંવાર માતા-પિતા પાસે રહેવા ઈચ્છે છે અને એકલા રહેવાથી ડરે છે.
7 થી 12 વર્ષના બાળકો
આ ઉંમરે બાળકો એકલા રહેવાનું પસંદ કરી શકે છે. તેમને નાની નાની વાતોની ચિંતા સતાવવા લાગે છે. વધુ પડતો ગુસ્સો, ડર અનુભવવો, અભ્યાસમાં ધ્યાન ન લાગવું, યાદશક્તિ નબળી પડવી અને માથાનો દુખાવો કે પેટનો દુખાવો જેવી શારીરિક સમસ્યાઓ પણ તણાવને કારણે થઈ શકે છે.
13 થી 17 વર્ષના કિશોરો
કિશોરાવસ્થામાં તણાવ વધુ ગંભીર સ્વરૂપ લઈ શકે છે. તેઓ ઉદાસી, શરમ અથવા અપરાધભાવ અનુભવી શકે છે. ઘણીવાર તેઓ પરિવારથી અંતર જાળવવા લાગે છે, વાત માનતા નથી અથવા જોખમી વર્તન કરવા લાગે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં બાળકો પોતાની જાતને નુકસાન પહોંચાડવા જેવા વિચારો પણ રાખે છે, જેને ક્યારેય નજરઅંદાજ ન કરવો જોઈએ.
આ બાબતોનું ખાસ ધ્યાન રાખો
જો બાળક સંપૂર્ણપણે મૌન થઈ જાય, લોકોથી અંતર બનાવવા લાગે, સતત ધ્રૂજતું હોય, અતિશય ગુસ્સો કરે અથવા પોતાની જાતને કે બીજાને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરે, તો તરત જ નિષ્ણાત (Child Psychologist) ની મદદ લેવી જોઈએ.
માતા-પિતા શું કરી શકે?
બાળકોમાં તણાવ ઓછો કરવા માટે માતાપિતાનો પ્રેમ અને ટેકો જરૂરી છે. તમારા બાળક સાથે ખુલીને વાત કરો અને તેમની લાગણીઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરો. ઘણીવાર, બાળકો પોતાને શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી શકતા નથી; તેથી, તમે તેમને ચિત્રો દોરવા અથવા વાર્તાઓ કહેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકો છો. વધુમાં, બાળકોને ઊંડા શ્વાસ લેવા જેવી સરળ કસરતો શીખવી શકાય છે.
