નાની ભૂલ કે અપમાન બની જાય છે જીવલેણ! જાણો યુવાનોના મગજ પર કઈ રીતે હાવી થાય છે આત્મહત્યાના વિચારો
છેલ્લું અપડેટ : 23 Sept 2026
IIT માં પ્રવેશ મળવો એ એક સપના જેવું હોય છે. પરંતુ આટલી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવ્યા પછી પણ જો કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરી લે, તો તે કોઈને પણ સ્તબ્ધ કરી શકે છે. આ ખૂબ જ દુઃખદ બાબત છે, પણ જ્યારે પણ કોઈ યુવાન સુસાઈડ કરે છે, ત્યારે તે સમાજના મનોવૈજ્ઞાનિક પાસાઓની ખામીઓને ઉજાગર કરે છે. એક ક્ષણ માટે લાગે છે કે આત્મહત્યા જેવું ભયાનક પગલું ભરવા પાછળ અચાનક કોઈ ઈમોશનલ તોફાન આવ્યું હશે, પરંતુ વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનના દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો આ લાંબા સમયથી પનપી રહેલી નાની-નાની પરેશાનીઓનું 'લાસ્ટ સ્ટ્રો' હોય છે. એટલે કે છેલ્લું તણખલું. ભણતરનું અતિશય દબાણ, આગળ વધવાની તીવ્ર ઈચ્છાઓ, સામાજિક શરમ જેવાં ઘણાં પરિબળો હોય છે જે કોઈને આત્મહત્યા તરફ ધકેલાય જાય છે. પરંતુ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી જે રીતે યુવાનોમાં આત્મહત્યાની પ્રવૃત્તિ વધી છે, તે આપણા સમાજ માટે ખૂબ જ ખતરાની ઘંટડી છે. આખરે કેમ આજનો યુવાન કોઈ એક નાની ભૂલ કે ઝાટકાને સહન કરી શકતો નથી અને અચાનક એવું તો શું થાય છે જે મગજ પર પૂરી રીતે હાવી થઈ જાય છે? અહીં જાણો ડૉ. પાસેથી સમજીએ આ આત્મઘાતી પગલા પાછળ છુપાયેલા મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલા કડવા સત્યને.
આત્મસન્માનનું વિખેરાઈ જવું
ડૉ. અગ્રવાલ જણાવે છે કે યુવાન વયે આત્મહત્યા માટે ઘણી બાબતો એકસાથે જવાબદાર હોય છે. મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં સુસાઈડ કરનારના મગજમાં લાંબા સમયથી કંઈક ને કંઈક જમા થઈ રહ્યું હોય છે જે છેલ્લે ટ્રિગર પોઈન્ટ તરીકે કામ કરે છે. આ બિલકુલ એ જ રીતે છે જેમ કે કોઈ ગ્લાસમાં ધીમે-ધીમે પાણી ભરાઈ રહ્યું હોય અને એક દિવસ પાણી પૂરેપૂરું ભરાઈને બહાર નીકળી જાય. ક્યારેક આ વિચાર મગજમાં અચાનક પણ આવી શકે છે. વાસ્તવમાં નાની વયે વ્યક્તિ પોતાની ઓળખ અને આત્મસન્માનને ઘણા અંશે બીજાના દ્રષ્ટિકોણથી જુએ છે. તે એ જુએ છે કે તેનાથી આગળ કેટલા લોકો છે. આવા સમયે એકેડેમિક સફળતાને તે પોતાની ઓળખ બનાવી લે છે. પછી જ્યારે કોઈ સાર્વજનિક પરિસ્થિતિમાં જેમ કે પરીક્ષામાં પકડાઈ જવું, ચોરીનો આરોપ લાગવો કે શિક્ષક દ્વારા બોલ સાંભળવા જેવી ઘટનાઓ અચાનક બને છે, ત્યારે તે અપમાન અનુભવવા લાગે છે. આવા લોકોનું મગજ તેને સામાન્ય અસફળતા નથી માનતું. તેને લાગે છે કે આ ગંભીર સામાજિક અને શરમજનક પરિસ્થિતિ છે. વ્યક્તિને લાગે છે કે તેની આખી છબી, કરિયર અને સન્માન એક ઝાટકે ખતમ થઈ ગયાં છે અને પછી તે આત્મહત્યા જેવી પ્રવૃત્તિ તરફ વધી જાય છે.
ઈમ્પલ્સિવિટી (આવેગ) અને ભાવનાત્મક વંટોળ
યુવાવસ્થામાં ભાવનાઓ ખૂબ જ તીવ્ર હોય છે. અપમાન કે નિષ્ફળતાની ક્ષણે વ્યક્તિ ટનલ વિઝન (Tunnel Vision) નો શિકાર બની જાય છે. જેમાં મગજને ભવિષ્યનું કોઈ સકારાત્મક પાસું દેખાતું નથી, માત્ર વર્તમાનનું અસહ્ય દર્દ અને શરમ જ દેખાય છે. તર્કસંગત વિચારસરણી બંધ થઈ જાય છે અને માત્ર તે પરિસ્થિતિમાંથી તરત જ ભાગી જવાની ઈચ્છા હાવી થઈ જાય છે.
પરફેક્શનિઝમ અને હાર સ્વીકારી ન શકવી
ડૉ.ના જણાવ્યા અનુસાર, ભાવનાત્મક વંટોળ માત્ર નબળા વિદ્યાર્થીમાં જ નહીં પરંતુ હોંશિયાર અને તેજસ્વી વિદ્યાર્થીમાં પણ પનપી શકે છે. આવા યુવાનો અભ્યાસ કે કરિયરમાં સદા આગળ રહ્યા હોય છે. તેમનામાં નિષ્ફળતા કે ભૂલને સ્વીકારવાની માનસિક ક્ષમતા ઓછી થવા લાગે છે. તેમના મગજમાં તર્કની ભાવના નબળી રહે છે. તેમના માટે એક નાની નિષ્ફળતા પણ જીવનની સૌથી મોટી ત્રાંસદી બની જાય છે. તે હાર સ્વીકારવાનું પસંદ કરી શકતા નથી. પછી આ પ્રકારની ઘટના બન્યા પછી તેઓ આત્મઘાતી પગલું ભરવા લાગે છે.
કેટાસ્ટ્રોફાઈઝિંગ (અતિશય નકારાત્મક વિચારસરણી)
આ એક એવી માનસિક સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિ નાની સમસ્યાના સૌથી ખરાબ પરિણામની કલ્પના કરવા લાગે છે. જેમ કે હવે મારું સસ્પેન્શન થઈ જશે, કરિયર ખતમ થઈ જશે, માતા-પિતાને શું મોઢું બતાવીશ, સમાજ શું કહેશે. આ ડર એટલો મોટો થઈ જાય છે કે માણસને જીવન ટૂંકાવવું જ એકમાત્ર ઉકેલ લાગે છે.
બાયોલોજી પણ એક પાસું
25 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના મોટા ભાગના યુવાનોના બ્રેનમાં પ્રિફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ મ્યોર (પરિપક્વ) થઈ શકતું નથી. મગજનો આ એ જ ભાગ છે જે તર્ક, નિર્ણયો લેવા, આવેગ નિયંત્રણ અને લાંબા ગાળાના પરિણામોને સમજવા માટે જવાબદાર હોય છે. આ જ કારણ છે કે યુવાનોમાં અતિશય તણાવની ક્ષણોમાં તર્કસંગત વિચારસરણીની જગ્યાએ ત્વરિત અને આવેગી નિર્ણયો લેવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે. આ પ્રકારના કિસ્સાઓમાં મગજનો એમિગ્ડાલા ભાગ ભય અને ખતરાઓને ઓળખે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પર આરોપ લાગે છે કે ભારે અપમાન થાય છે, ત્યારે એમિગ્ડાલા અતિશય સક્રિય થઈ જાય છે. તે શરીરમાં સ્ટેસ હોર્મોન કોર્ટિસોલ અને એડ્રેનાલિનનું તોફાન લાવી દે છે. આ સ્થિતિમાં મગજ ફાઈટ, ફ્લાઈટ કે ફ્રીઝ મોડમાં જતું રહે છે, જ્યાં માણસ ઠંડા મગજે વિચારી જ શકતો નથી. બીજી તરફ જો વ્યક્તિ લાંબા સમયથી તણાવમાં છે, એકલતા કે દબાણમાં છે, તો તેના મગજમાં સેરોટોનિન અને ડોપામાઈન જેવા ન્યુરોટ્રાન્સમીટરનું સ્તર પહેલાથી જ ઘટેલું હોય છે. સેરોટોનિનની કમીથી વ્યક્તિમાં આવેગ નિયંત્રણ ખતમ થવા લાગે છે, જેનાથી એક જ ઝાટકે આત્મઘાતી પગલું ભરવાનું જોખમ અસંખ્ય ગણું વધી જાય છે.
આવા કેસથી કેવી રીતે બચી શકાય
ડૉ. જણાવે છે કે આવા કિસ્સાઓમાં બાળપણથી જ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. તેથી આમાં જાગરૂકતા ખૂબ જ જરૂરી છે. સૌથી પહેલા તો માતા-પિતાએ બાળકોમાં આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિને ઓળખવી જોઈએ. તેને એવા સંસ્કાર આપવા જોઈએ કે તેનામાં તાર્કિકતા વિકસે. બાળક શરૂઆતથી તર્ક કરવા માટે સક્ષમ બને. વસ્તુઓના વિવિધ પાસાઓ વિશે સમજાવવું જોઈએ. માતા-પિતાએ બાળકોની દરેક જિદ્દ કે ઈચ્છા પૂરી ન કરવી જોઈએ. જો બાળક અતિશય આક્રમક થઈ રહ્યું હોય, શરમાળ થઈ રહ્યું હોય, દબાયેલા સ્વભાવનું બની રહ્યું હોય, બીજા સાથે વાત કરવામાં શરમ અનુભવતું હોય, તો આવી સ્થિતિમાં માતા-પિતાએ ચેતી જવું જોઈએ અને તેને સાચું માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ. ઘણીવાર માતા-પિતાને બાળકોની આક્રમકતા ગમે છે પરંતુ આગળ જતાં આ જ વસ્તુઓ નુકસાન પહોંચાડવા લાગે છે. જ્યારે બાળક ટીનએજ (કિશોરાવસ્થા) માં આવે ત્યારે માતા-પિતાએ એ જરૂર જોવું જોઈએ કે બાળક વધારે તણાવમાં તો નથી ને, તે એકલું રહેવાનો પ્રયાસ તો નથી કરી રહ્યું ને, તે ડિપ્રેશનમાં તો નથી જીવી રહ્યું ને. આ બધી બાબતો સુસાઈડલ કિટની જેમ કામ કરે છે.
ખુલીને વાતચીત કરવી વધુ સારું છે
ડૉ. જણાવે છે કે કોઈ પણ આત્મહત્યા ત્યારે કરે છે જ્યારે તેના મગજમાં પહેલાથી આ વિચાર આવતો હોય. તેથી ટીનએજથી જ બાળક સાથે આ વિષય પર વાતચીત કરવી જોઈએ. ઘણીવાર આત્મહત્યા વિશે સાંભળીને માતા-પિતા નારાજ થઈ જાય છે. તેને લાગે છે કે જો આપણે આ બાબતે બાળક સાથે વાત કરીશું તો તે ખરેખર એવું કરવા લાગશે. ત્યારબાદ માતા-પિતા આ વિષય પર વાત જ નથી કરતા, જ્યારે આવા કિસ્સાઓમાં તરત જ વાતચીત કરવી જોઈએ અને તેની સમસ્યાઓને પરખવી જોઈએ. આવા મામલાઓમાં તરત જ સાયકિયાટ્રિસ્ટ પાસે જવું જોઈએ. આ વિષય પર બાળકો સાથે કે જેઓ પણ આ પ્રકારના વિચારો મનમાં લાવે છે, તેની સાથે ખુલીને વાત કરો. તેને સમજાવો અને તેના કારણોની જાણકારી મેળવો. જો કોઈ વ્યક્તિ પોતે અલગ-અલગ રહે છે, હંમેશાં તણાવમાં રહે છે, ચીડિયા સ્વભાવનો રહે છે, કોઈ બીજાની વાત સાંભળતો નથી, ઈમોશનલી ખૂબ નબળો રહે છે, તો આવા લોકોને મદદની જરૂર હોય છે. આવા લોકોને મનોચિકિત્સક (સાયકિયાટ્રિસ્ટ) ને બતાવવાની જરૂર છે.