વજન વધવાથી લઈને ટેન્શન સુધી: જાણો પેટની અંદર રહેલા બેક્ટેરિયા કેવી રીતે રમે છે મોટો ખેલ!
છેલ્લું અપડેટ : 18 Sept 2026
બહારથી ઘરમાં આવતાની સાથે જ આપણે અવારનવાર હાથ ધોઈએ છીએ, કારણ કે અલગ-અલગ સપાટી પર વિવિધ પ્રકારના બેક્ટેરિયા હોય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આપણા શરીરની અંદર એક-બે નહીં પરંતુ ખરબો બેક્ટેરિયા, વાયરસ અને નાના-નાના જીવોની આખી દુનિયા વસેલી છે? વૈજ્ઞાનિકો આને “ગટ માઇક્રોબાયોમ” (Gut Microbiome) કહે છે. કેટલાક વર્ષો પહેલા સુધી લોકો માનતા હતા કે બેક્ટેરિયાનો અર્થ માત્ર બીમારી જ થાય. પરંતુ હવે સંશોધનો દર્શાવે છે કે આપણા શરીરમાં રહેતા ઘણા બેક્ટેરિયા આપણી મદદ કરે છે. તે ખોરાક પચાવવા, વિટામિન બનાવવા, રોગપ્રતિકારક શક્તિ (ઈમ્યુનિટી) મજબૂત રાખવા અને મગજ સુધી સંદેશાઓ પહોંચાડવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
આ જ ગટ માઇક્રોબાયોમ આપણા પેટને શરીરનું કંટ્રોલ રૂમ બનાવે છે. એટલે કે પેટનું કામ માત્ર તમારો ખોરાક પચાવવાનું નથી. અવારનવાર જ્યારે કોઈ ખુશીના સમાચાર મળે કે રોમેન્ટિક માહોલ હોય, ત્યારે પેટમાં પતંગિયા ઊડવા લાગે છે ને? તો બીજી તરફ કેટલાક લોકોને ટેન્શન આવતા જ પેટ ફૂલવું, ગેસ અને કબજિયાત જેવી સમસ્યાઓ થવા લાગે છે. આ બંને સ્થિતિમાં તમારું પેટ અને મગજ એકબીજા સાથે વાત કરી રહ્યા હોય છે. વાસ્તવમાં આંતરડા (ગટ) અને મગજ વચ્ચે સતત સંવાદ ચાલતો રહે છે. આને “ગટ-બ્રેન કનેક્શન” કહેવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે તણાવ થવા પર પેટ ખરાબ થઈ શકે છે અને પેટની સમસ્યાઓ થવા પર મનોદશા (મૂડ) પણ બગડી શકે છે.
શું ખાય છે પેટના આ બેક્ટેરિયા?
તમે એકલા ખોરાક નથી ખાતા. તમારી સાથે તમારા ગટ બેક્ટેરિયા પણ ખાય છે. જ્યારે તમે દાળ, ફળ, શાકભાજી, ઓટ્સ, ચણા, રાજમા, બાજરો કે જુવાર જેવી ફાઈબરથી ભરપૂર વસ્તુઓ ખાઓ છો, ત્યારે તેનો એક ભાગ મોટા આંતરડા સુધી પહોંચે છે. ત્યાં રહેલા બેક્ટેરિયા તેને તોડે છે અને એવા પદાર્થો બનાવે છે જે શરીરમાં સોજો (ઇનફ્લેમેશન) ઘટાડવા, ઈમ્યુનિટી સુધારવા અને મેટાબોલિઝમને અસર કરવામાં મદદ કરી શકે છે. એટલે કે દાદી-નાની વર્ષોથી જે કહેતા આવ્યા હતા કે “લીલા શાકભાજી ખાઓ, પેટ સારું રહેશે”, તેની પાછળ હવે વિજ્ઞાન પણ ઊભેલું જોવા મળી રહ્યું છે.
જંક ફૂડ તો પેટના બેક્ટેરિયાને પણ પસંદ નથી
શહેરી સંસ્કૃતિમાં બહારનું ખાવાનું, પેકેજ્ડ સ્નેક્સ, મીઠા પીણાં, ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને એન્ટીબાયોટિક દવાઓનો વધતો ઉપયોગ આપણા ગટ માઇક્રોબાયોમને બદલી રહ્યો છે. દક્ષિણ એશિયામાં કરવામાં આવેલા એક મોટા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે શહેરોમાં રહેતા લોકોના ગટ માઇક્રોબાયોમમાં ગ્રામીણ વસતીની સરખામણીમાં ઓછી વિવિધતા જોવા મળી. સંશોધકોનું માનવું છે કે પરંપરાગત અને ફાઈબરથી ભરપૂર ખોરાક આ વિવિધતા જાળવી રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. એટલે કે જો તમારા દિવસની શરૂઆત બિસ્કિટ અને ચાથી થાય છે, બપોરે ફાસ્ટ ફૂડ અને રાત્રે પ્રોસેસ્ડ સ્નેક્સ ખાઓ છો, તો તમારા પેટના “સારા બેક્ટેરિયા”ને પૂરતો ખોરાક નથી મળી રહ્યો.
શું મોટાપો અને ડાયાબિટીસને પણ ગટ સાથે સંબંધ છે?
ગ્રેસ્ટ્રોએન્ટેરોલોજિસ્ટ ડૉ. જણાવે છે કે, વૈજ્ઞાનિકોને એવા સંકેતો મળ્યા છે કે ગટ માઇક્રોબાયોમ અને મોટાપો, ડાયાબિટીસ તથા મેટાબોલિક બીમારીઓ વચ્ચે સંબંધ હોઈ શકે છે. એક પ્રખ્યાત પ્રયોગમાં જાડા ઉંદરોના ગટ માઇક્રોબ્સ બીજા ઉંદરોમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારબાદ તેના શરીરની ચરબી વધી ગઈ હતી. જોકે મનુષ્યોમાં પરિસ્થિતિ ઘણી વધુ જટિલ છે અને માત્ર બેક્ટેરિયાને દોષ આપી શકાય નહીં. છતાં પણ નિષ્ણાતો માને છે કે ગટ હેલ્થને સુધારવી એ સમગ્ર સ્વાસ્થ્ય સુધારણાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે.
દરેક પ્રોબાયોટિક જરૂરી નથી, ફાઈબર વધુ જરૂરી છે
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પ્રોબાયોટિક સપ્લિમેન્ટ્સની લોકપ્રિયતા ઝડપથી વધી છે. પરંતુ ઘણા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે મોટાભાગના લોકો માટે સૌથી ઉત્તમ માર્ગ મોંઘા સપ્લિમેન્ટ્સ નહીં, પરંતુ ફાઈબરથી ભરપૂર ખોરાક છે. દાળ, છોલે, રાજમા, મોસમી ફળો, શાકભાજી, ઓટ્સ, બાજરો, જુવાર અને આથો લાવેલા (ફરમેન્ટેડ) ખોરાક જેમ કે દહીં, ઈડલી, ઢોસા, ઢોકળા – આ બધું તમારા ગટ બેક્ટેરિયા માટે ઉત્તમ બળતણ બની શકે છે.
એટલે કે વજન ઓછું કરવું હોય, પોતાને હેલ્ધી રાખવા હોય કે પોતાના આરોગ્યને તંદુરસ્ત બનાવવું હોય, તમારી ગટ-હેલ્થ માટે સૌથી વધુ જરૂરી છે ફાઈબર. જંક-ફૂડ કે પેકેજ્ડ ફૂડ સરળ લાગી શકે છે, પરંતુ તે તમારા પેટ માટે ખૂબ મોંઘું પડે છે.
