Oxytocin Injection આપેલા ગાય-ભેંસનું દૂધ પીવાથી માનવ શરીર પર શું અસર થાય? જાણો શું કહે છે વિજ્ઞાન
છેલ્લું અપડેટ : 22 Jul 2026
મહારાષ્ટ્રના ઉલ્હાસનગરમાં (Ulhasnagar) એક ડેરીમાંથી ૬૦૦થી વધુ શંકાસ્પદ ઓક્સિટોસિન (Oxytocin Injection)ની બોટલો જપ્ત કરવામાં આવ્યા બાદ એક જૂનો ગંભીર વિવાદ ફરી સામે આવ્યો છે. અવારનવાર સોશિયલ મીડિયા પર એવા દાવા કરવામાં આવે છે કે કૃત્રિમ હોર્મોન આપેલા પશુઓનું દૂધ પીવાથી માનવ સ્વાસ્થ્યને ભારે નુકસાન થાય છે. પરંતુ આ અંગે વિજ્ઞાન અને વિવિધ Research Studies (સંશોધન અભ્યાસો) શું કહે છે? આવો વિગતવાર સમજીએ...
ઓક્સિટોસિન શું છે અને પશુપાલનમાં તેનો ઉપયોગ કેમ થાય છે?
ઓક્સિટોસિન એ મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ બંનેમાં કુદરતી રીતે બનતો એક Hormone (હોર્મોન) છે. મનુષ્યમાં તે બાળકના જન્મ વખતે ગર્ભાશયના સંકોચનમાં અને માતાને દૂધના સ્ત્રાવમાં મદદ કરે છે. ગાય અને ભેંસમાં પણ આ હોર્મોન દૂધ આપવાની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવે છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં Milk Let-down Reflex (મિલ્ક લેટ-ડાઉન રિફ્લેક્સ) કહેવામાં આવે છે.
કેટલાક ડેરી સંચાલકો દૂધ ઝડપથી અને પૂરેપૂરું દોહી શકાય તે માટે ગાય-ભેંસને દોહતા (Milking) પહેલાં ગેરકાયદેસર રીતે Synthetic Oxytocin (સિન્થેટિક ઓક્સિટોસિન) ઇન્જેક્શન આપે છે. જોકે, FSSAI (ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટેન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા) ના નિયમો મુજબ, પશુ ચિકિત્સક (Veterinarian) ની દેખરેખ વગર દૂધ ઉત્પાદન વધારવા માટે આ હોર્મોનનો ઉપયોગ કરવો સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે.
શું ઇન્જેક્શન આપવાથી દૂધનું ઉત્પાદન વધે છે?
Veterinary Experts (વેટરનરી નિષ્ણાતો)ના મતે, ઓક્સિટોસિન આપવાથી પશુના શરીરમાં દૂધનું ઉત્પાદન કુદરતી રીતે વધતું નથી. તે માત્ર પશુના આંચળમાં પહેલાથી બનેલા દૂધને ઝડપથી બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. વારંવાર આ ઇન્જેક્શન આપવાથી Animal Welfare (પશુઓનું કલ્યાણ) જોખમાય છે અને પશુઓ દૂધ આપવા માટે આ ઇન્જેક્શન પર નિર્ભર (Dependent) બની જાય છે.
માનવ શરીર પર તેની શું અસર થાય છે?
આ મુદ્દા પર વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોના અલગ-અલગ તારણો સામે આવ્યા છે:
-
Indian Journal of Medical Research નો અભ્યાસ: આ સંશોધનમાં ઓક્સિટોસિન આપેલા અને ન આપેલા પશુઓના દૂધની સરખામણી કરવામાં આવી હતી. દૂધમાં હોર્મોનના પ્રમાણમાં કોઈ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો ન હતો. પશુના શરીરમાં ઇન્જેક્શન આપ્યા બાદ માત્ર ૫ થી ૭ મિનિટમાં જ ઓક્સિટોસિન Bloodstream (રક્તપ્રવાહ)માં Breakdown (તૂટી) થઈ જાય છે, જેથી તે દૂધમાં ભળવાની શક્યતા નહિવત રહે છે.
-
National Dairy Research Institute (NDRI) નું તારણ: NDRI ના વૈજ્ઞાનિકો મુજબ, દૂધમાં ઓક્સિટોસિન કુદરતી રીતે જ હાજર હોય છે. નિયંત્રિત અભ્યાસોમાં દૂધની ગુણવત્તા કે માનવ સ્વાસ્થ્ય પર તેની કોઈ સીધી નકારાત્મક અસર સાબિત થઈ નથી.
-
Toxicology Study ની ચિંતા: બીજી તરફ, લખનૌમાં થયેલા એક Toxicology Study (ટોક્સિકોલોજી સંશોધન)માં બજારના દૂધના સેમ્પલમાં ઓક્સિટોસિનના અંશ (Residues) મળી આવ્યા હતા. ખાસ કરીને ૧ થી ૩ વર્ષના બાળકોમાં આની અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. કેટલાક નાના અભ્યાસોમાં લાંબા ગાળે Hormonal Imbalance (હોર્મોનલ અસંતુલન) અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય પર અસરની આશંકા પણ દર્શાવવામાં આવી છે.
નિષ્ણાતો અને રેગ્યુલેટર્સનું શું કહેવું છે?
આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને ઓથોરિટીઝ Precautionary Principle (સાવચેતીનો નિયમ) અપનાવવાની સલાહ આપે છે. ખોરાકમાં હોર્મોનની સુરક્ષિત મર્યાદા નક્કી ન હોવાથી અને તેનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ અટકાવવા માટે દેશભરમાં આવા ગેરકાયદેસર ઇન્જેક્શન અને ભેળસેળિયા દૂધ સામે કડક Crackdown (ઝુંબેશ) ચલાવવામાં આવી રહી છે.
ગ્રાહકો માટે સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો એ જ છે કે તેઓ Licensed & Regulated Sources (લાઇસન્સપ્રાપ્ત અને મંજૂર થયેલી ડેરીઓ) પાસેથી જ દૂધની ખરીદી કરે.
