એકવાર અનામતનો લાભ લીધા પછી સામાન્ય બેઠક પર દાવો કરી શકાશે નહીં: SCનો મહત્ત્વનો નિર્ણય

સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ ઉમેદવાર પરીક્ષાના કોઈપણ તબક્કે અનામતનો લાભ લે છે, તો તે પછીથી સામાન્ય શ્રેણી (General Category) ની બેઠક પર નિમણૂક મેળવવા માટે હકદાર રહેશે નહીં. ભલે તે ઉમેદવારના કુલ ગુણ સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવાર કરતા વધુ હોય, પરંતુ અનામતનો ઉપયોગ તેને સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવારોની યાદીમાંથી બહાર કરી દે છે.

શું હતો સમગ્ર વિવાદ?

આ વિવાદ વર્ષ 2013ની ભારતીય વન સેવા (IFS) ની પરીક્ષાથી શરૂ થયો હતો. આ કિસ્સામાં બે મુખ્ય ઉમેદવારો હતા

જી. કિરણ: અનુસૂચિત જાતિ (SC) ના ઉમેદવાર, જેમણે પ્રિલિમિનરી પરીક્ષામાં અનામત કટ-ઓફનો લાભ લીધો હતો.

એન્ટની એસ. મારિયપ્પા: સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવાર, જેમણે જનરલ કટ-ઓફ પાસ કર્યું હતું.

પરીક્ષાના આંકડા:

પ્રિલિમિનરી કટ-ઓફ: જનરલ માટે 267 અને SC માટે 233 હતું. જી. કિરણે 247.18 ગુણ (અનામત લાભ) સાથે ક્વોલિફાય કર્યું, જ્યારે એન્ટનીએ 270.68 ગુણ (જનરલ સ્ટાન્ડર્ડ) સાથે ક્વોલિફાય કર્યું.

ફાઈનલ મેરિટ લિસ્ટ: અંતિમ પરિણામમાં જી. કિરણનો રેન્ક 19 અને એન્ટનીનો રેન્ક 37 હતો.

વિવાદનું મુખ્ય કારણ: કેડર ફાળવણી

જ્યારે કેડર ફાળવણીની વાત આવી, ત્યારે કર્ણાટક રાજ્યમાં માત્ર એક જ 'જનરલ ઇનસાઇડર' વેકેન્સી હતી અને SC માટે કોઈ ઇનસાઇડર વેકેન્સી નહોતી. કેન્દ્ર સરકારે આ જનરલ સીટ એન્ટનીને આપી અને જી. કિરણને તમિલનાડુ કેડર ફાળવી. કર્ણાટક હાઈકોર્ટે જી. કિરણના પક્ષમાં ચુકાદો આપતા કહ્યું હતું કે તેમનો રેન્ક ઊંચો હોવાથી તેમને જનરલ સીટ મળવી જોઈએ.

સુપ્રીમ કોર્ટનો તર્ક અને ચુકાદો

જસ્ટિસ જે.કે. માહેશ્વરી અને વિજય બિશ્નોઈની બેન્ચે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના આદેશને રદ કરતા ચુકાદો આપ્યો હતો. જેમાં નિયમ 14(ii) ની સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું હતું કે, જો કોઈ ઉમેદવાર પરીક્ષાના કોઈપણ તબક્કે (જેમ કે પ્રિલિમિનરી પરીક્ષામાં ઓછો કટ-ઓફ) છૂટછાટનો સહારો લે છે, તો તે 'જનરલ સ્ટાન્ડર્ડ' પર પસંદ થયેલ ઉમેદવાર ગણાશે નહીં.

એકવાર લાભ, હંમેશા આરક્ષિત: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મુખ્ય પરીક્ષામાં પ્રવેશ મેળવવા માટે અનામતનો ઉપયોગ કર્યા પછી, ઉમેદવાર પછીના તબક્કે માત્ર વધુ સારા પ્રદર્શનના આધારે સામાન્ય બેઠક પર દાવો કરી શકે નહીં.

કેડર પોલિસી: હોમ સ્ટેટ કેડરની જનરલ ઇનસાઇડર વેકેન્સી પર માત્ર એ જ ઉમેદવાર દાવો કરી શકે જેણે પરીક્ષાના તમામ તબક્કા જનરલ સ્ટાન્ડર્ડ મુજબ પાસ કર્યા હોય.

આ ચુકાદો UPSC અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં કેડર ફાળવણી અને અનામતના નિયમોને વધુ સ્પષ્ટ બનાવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સાબિત કર્યું કે અનામત એ તકની સમાનતા માટે છે, પરંતુ તે નિયમોના ચોકઠામાં રહીને જ લાગુ કરી શકાય છે.