વોટર લિસ્ટ વિવાદથી સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી, જ્ઞાનેશ કુમાર સામે સવાલોનો મારો, રાજીનામાની માંગ
છેલ્લું અપડેટ : 06 Oct 2026
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ હવે સંસદ અને રસ્તા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court) સુધી પહોંચી ગયો છે. ચૂંટણી પંચ (Election Commission)ના કામકાજ અને નિર્ણય પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષ તથા અન્ય અરજદારો દ્વારા ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે જ્ઞાનેશ કુમારને સસ્પેન્ડ (Suspend) કરવાનો આદેશ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, પરંતુ તેમની સામે કરવામાં આવેલી અરજીઓ પર કેન્દ્ર સરકાર, ચૂંટણી પંચ અને સંબંધિત અધિકારીઓને નોટિસ ફટકારી છે.
આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે જ્ઞાનેશ કુમારે પદ છોડવું જોઈએ તેવી માંગ પણ ઉઠી રહી છે. આ માંગ પાછળનો મુખ્ય તર્ક એ છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થા (Constitutional Institution)ની વિશ્વસનીયતા પર સતત સવાલો ઊભા થાય તો તેની અસર સમગ્ર ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર પડે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થયું?
સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ થયેલી અરજીઓમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે ત્રણ સભ્યોના ચૂંટણી પંચમાં જ્ઞાનેશ કુમાર એકલા હાથે અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લઈ રહ્યા છે. અરજદારોની માંગ હતી કે કેસની સુનાવણી ચાલે ત્યાં સુધી તેમને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે.
જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે તાત્કાલિક સસ્પેન્શનનો આદેશ આપ્યો નથી. બેન્ચે કહ્યું કે તે હાલ એ માન્યતા સાથે આગળ વધી રહી છે કે ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો કાયદા અનુસાર લેવામાં આવ્યા છે. જો કોઈ નિર્ણય કાયદાની વિરુદ્ધ જણાશે તો તેને રદ કરી શકાય છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશે એ પણ જણાવ્યું કે ચૂંટણી કમિશનરો પાસેથી સામાન્ય રીતે સર્વસંમતિ (Consensus)થી નિર્ણય લેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે અને સર્વસંમતિ ન બને તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લેવો જોઈએ.
ચૂંટણી પંચના કામકાજ પર સવાલ કેમ?
વિરોધ પક્ષ તરફથી ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને મતદાર યાદી (Voter List)માં થયેલા ફેરફારોને લઈને લાંબા સમયથી સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ચૂંટણી પહેલાં લાખો મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થવાના મુદ્દે વિવાદ ઊભો થયો છે.
વિપક્ષનો આરોપ છે કે કેટલાક મતદારોને નામ દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાની જાણકારી સમયસર મળી નહોતી અને સુધારા કે અપીલ માટે પૂરતો સમય પણ મળ્યો નહોતો. બીજી તરફ ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓ તરફથી નામ દૂર થવા પાછળ મૃત્યુ, સ્થળાંતર (Migration) અને ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી (Duplicate Entry) જેવા કારણો પણ દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
આ મુદ્દે કેટલાક કેસોમાં હજુ પણ વિવાદ અને તપાસની માંગ ચાલુ છે.
‘વોટ ચોરી’ના નારા વચ્ચે મતદાર યાદીનો વિવાદ
મતદાર યાદીમાં જોવા મળતી કેટલીક કથિત ગેરરીતિઓને લઈને ‘વોટ ચોરી’ જેવા રાજકીય નારા પણ આપવામાં આવ્યા છે. જોકે, આ પ્રકારના આરોપોને લઈને હજુ સુધી તમામ બાબતો પર અંતિમ ન્યાયિક નિષ્કર્ષ આવ્યો નથી.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં પિતાનું નામ ખોટું હોવું, માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદીની ઉંમર સાથે અસામાન્ય તફાવત અને મોટી ઉંમરના લોકોને નવા મતદાર તરીકે દર્શાવવાની ફરિયાદો સામે આવી છે.
આવા કિસ્સાઓમાં સવાલ એ છે કે આ ભૂલો મતદારોની છે કે પછી સરકારી ડેટા અને વહીવટી પ્રક્રિયા (Administrative Process)ની ખામીઓના કારણે થઈ છે.
એક મતદારના નામમાં બે અલગ સરનેમનો વિવાદ
આ મુદ્દાને સમજાવવા માટે લેખમાં વિજ્ઞાન લેખક ગૌહર રઝાના કેસનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમના જૂના મતદાર કાર્ડમાં અંગ્રેજીમાં ‘ગૌહર રઝા’ જ્યારે હિન્દીમાં અલગ સરનેમ જોવા મળતું હોવાનું જણાવાયું છે.
તેમણે વર્ષોથી મતદાન કર્યું હોવા છતાં આ પ્રકારની ડેટા ભૂલને કારણે તેમને દસ્તાવેજો રજૂ કરીને સુધારો કરાવવાની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડી રહ્યું છે.
આવા કિસ્સાઓના આધારે સવાલ ઉઠાવવામાં આવે છે કે સરકારી રેકોર્ડમાં રહેલી ટેકનિકલ અથવા ક્લેરિકલ ભૂલોને કારણે સામાન્ય નાગરિકોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
જ્ઞાનેશ કુમાર પર ‘ચૂંટણી પંચને વન-મેન શો બનાવવાનો’ આરોપ
જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને વિવાદનો બીજો મહત્વનો મુદ્દો ચૂંટણી પંચના આંતરિક કામકાજ સાથે સંબંધિત છે. આરોપ છે કે ત્રણ સભ્યોની સંસ્થા હોવા છતાં કેટલાક નિર્ણયો એવી રીતે લેવામાં આવ્યા કે જાણે ચૂંટણી પંચ એક વ્યક્તિના નિયંત્રણમાં હોય.
ચૂંટણી પંચે જોકે આવા મતભેદોનો ઇનકાર કર્યો છે. પંચનું કહેવું છે કે તમામ નિર્ણયો પર ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની સહી હોય છે. આમ, ચૂંટણી પંચની અંદર વાસ્તવમાં મતભેદ છે કે નહીં તે મુદ્દો પણ રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે.
ફોર્મ-6માં ફેરફારને લઈને પણ વિવાદ
નવા મતદારોની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6 (Form 6)માં કરવામાં આવેલા ફેરફારને લઈને પણ વિવાદ સામે આવ્યો છે.
રિપોર્ટ અનુસાર ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ કેટલાક નિર્ણયોને લઈને વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ફોર્મ-6માં ફેરફાર અંગે યોગ્ય સરકારી નોટિફિકેશન (Notification) વિના પ્રક્રિયા આગળ વધારવામાં આવી હતી.
આ ફેરફાર ચૂંટણી પંચના ECINet પોર્ટલ પર લાગુ કરવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો અને બાદમાં તેને દૂર કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.
ચૂંટણી પંચના બે કમિશનરોના પત્રોથી ચર્ચા તેજ
રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ આશરે 10 મહિનામાં અનેક વખત એવા નિર્ણયોને લઈને વાંધો નોંધાવ્યો હતો, જે તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે તેમની જાણ બહાર લેવામાં આવ્યા હતા.
આ ઉપરાંત આઈટી (IT) કામગીરીના વિતરણમાં ફેરફારને લઈને બંને કમિશનરોએ કેબિનેટ સચિવને અલગ-અલગ પત્ર લખ્યા હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
ચૂંટણી પંચે આ બાબતોને લઈને અલગ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો છે અને આંતરિક મતભેદ હોવાના આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે.
જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવું કેટલું મુશ્કેલ?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય સરકારી અધિકારી જેવી નથી. બંધારણના અનુચ્છેદ 324(5) હેઠળ (Article 324(5)) મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને દૂર કરવા માટે સંસદની વિશેષ પ્રક્રિયા જરૂરી છે.
આ પ્રક્રિયામાં બંને ગૃહોમાં વિશેષ બહુમતી (Special Majority) જરૂરી બને છે. તાજેતરમાં વિપક્ષ તરફથી જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવાની માંગ સાથે નોટિસ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, લોકસભા અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષો દ્વારા તે નોટિસો સ્વીકારવામાં આવી નહોતી.
આથી માત્ર રાજકીય દબાણના આધારે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી દૂર કરવું સરળ નથી.
હવે સૌથી મોટો સવાલ ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતાનો
સમગ્ર વિવાદનો કેન્દ્રબિંદુ માત્ર જ્ઞાનેશ કુમાર વ્યક્તિગત રીતે સાચા છે કે ખોટા તે નથી. સૌથી મોટો સવાલ ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની વિશ્વસનીયતા (Credibility)નો છે.
ભારત જેવા વિશાળ લોકશાહી દેશમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર સામાન્ય નાગરિકનો વિશ્વાસ જાળવવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જો ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો, મતદાર યાદી, આંતરિક કામકાજ અને પારદર્શિતા અંગે સતત સવાલો ઊભા થાય તો તેની અસર ચૂંટણી વ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
હાલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મામલો કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ છે. કોર્ટના અંતિમ નિર્ણય પહેલાં જ્ઞાનેશ કુમાર અથવા ચૂંટણી પંચ સામે કરવામાં આવેલા તમામ આરોપોને સાબિત થયેલા માનવા યોગ્ય નથી. જોકે, આ વિવાદે દેશની સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય સંસ્થાઓમાંની એકની કાર્યપ્રણાલી અને વિશ્વસનીયતા અંગે મોટી જાહેર ચર્ચા જરૂર શરૂ કરી છે.