ભારતમાં પણ નેપાળ જેવી કે તેનાથી પણ મોટી તબાહીનો ભય, ચીનનો ‘મેગા ડેમ’ બની શકે છે ખતરો? જાણો સમગ્ર મામલો
છેલ્લું અપડેટ : 27 Aug 2026
નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલી વિનાશક પૂર (Flood)ની ઘટનાએ સમગ્ર હિમાલય ક્ષેત્રની સુરક્ષા અંગે ચિંતા વધારી છે. નેપાળમાં ગ્લેશિયર અને પહાડી વિસ્તારોમાં થયેલી ઘટનાઓ બાદ હવે ભારત માટે પણ ચિંતાનો એક મોટો મુદ્દો સામે આવ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે, જો ચીનમાં બ્રહ્મપુત્રા નદી પર બની રહેલા વિશાળ મેડોગ ડેમ (Medog Dam) વિસ્તારમાં ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન અથવા અન્ય કોઈ મોટી કુદરતી આપત્તિ સર્જાય તો ભારતના પૂર્વોત્તર રાજ્યો પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
60,000 મેગાવોટનો વિશાળ ડેમ
ચીન તિબેટમાં ભારતની સરહદ નજીક બ્રહ્મપુત્રા નદી પર લગભગ 60,000 મેગાવોટ (MW) ક્ષમતાનો વિશાળ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ (Hydropower Project) બનાવી રહ્યું છે. ચીનમાં બ્રહ્મપુત્રા નદીને યારલુન્ગ ત્સાંગપો (Yarlung Tsangpo) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ નદી તિબેટમાંથી વહેતી થઈને અરુણાચલ પ્રદેશમાં સિયાંગ (Siang) નામે પ્રવેશ કરે છે અને ત્યારબાદ આસામમાં બ્રહ્મપુત્રા તરીકે આગળ વધે છે. તેથી આ નદીના પાણી પર ચીનનો વધતો નિયંત્રણ ભારત માટે વ્યૂહાત્મક (Strategic) અને જળ સુરક્ષા (Water Security)નો મહત્વનો મુદ્દો બની રહ્યો છે.
ભૂકંપના જોખમથી ચિંતા
હિમાલય અને તિબેટનો વિસ્તાર વિશ્વના સૌથી સક્રિય ભૂકંપીય વિસ્તારોમાં સામેલ છે. નિષ્ણાતોના મતે, મોટા ભૂકંપ અથવા ભૂસ્ખલન જેવી ઘટના ડેમ અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
ચીનમાં ડેમ બની રહેલા વિસ્તારની ભૂગર્ભીય સ્થિતિ અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, આ વિસ્તારમાં સિસ્મિક (Seismic) પ્રવૃત્તિનું જોખમ છે. જો કોઈ મોટી કુદરતી આપત્તિને કારણે પાણીનો વિશાળ જથ્થો અચાનક નીચે તરફ વહે તો અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ગંભીર પૂરનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
પાણી રોકવું પણ બની શકે છે પડકાર
ભારતની ચિંતા માત્ર અચાનક પાણી છોડવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. જો ચીન ડેમ દ્વારા પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે તો પૂર દરમિયાન વધુ પાણી છોડવાની અને સૂકા સમયગાળામાં પાણીનો પ્રવાહ ઘટાડવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.
બ્રહ્મપુત્રા નદી આસામના ખેતી, પર્યાવરણ અને સ્થાનિક જીવન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી તેના પાણીના પ્રવાહમાં મોટા ફેરફારની અસર વ્યાપક થઈ શકે છે.
ભારતે પણ તૈયાર કર્યો કાઉન્ટર પ્લાન
ચીનના આ પ્રોજેક્ટને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત પણ અરુણાચલ પ્રદેશમાં સિયાંગ અપર મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ (Siang Upper Multipurpose Project) પર કામ કરી રહ્યું છે. તેની અંદાજિત ક્ષમતા લગભગ 11,000 મેગાવોટ છે.
આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ વીજ ઉત્પાદન ઉપરાંત પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવામાં પણ મદદ કરવાનો છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભવિષ્યમાં ઉપરવાસમાંથી અચાનક પાણીનો મોટો પ્રવાહ આવે તો આવા પ્રોજેક્ટ્સ પૂર નિયંત્રણ (Flood Management)માં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
નેપાળની ઘટના બાદ વધ્યું ધ્યાન
નેપાળમાં થયેલી તાજેતરની આપત્તિએ ફરી એક વખત બતાવ્યું છે કે હિમાલય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર, ભૂસ્ખલન, ભૂકંપ અને અચાનક પૂર એકબીજા સાથે જોડાઈને ખૂબ જ ઝડપથી મોટી આપત્તિ સર્જી શકે છે.
જોકે, મેડોગ ડેમમાંથી અચાનક પાણી છોડવાથી નેપાળ કરતાં મોટી તબાહી ચોક્કસ થશે એવો દાવો હાલ નિશ્ચિત હકીકત તરીકે કરી શકાય નહીં. આ એક સંભવિત જોખમ અંગેની નિષ્ણાતોની ચિંતા છે. તેથી ભારત માટે સરહદ પાર પાણીના ડેટા (Water Data), અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (Early Warning System) અને ચીન સાથે જળ માહિતીના આદાન-પ્રદાનને મજબૂત બનાવવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
