તિરૂપતિ બાલાજીમાં કરોડોનું દાન : હિસાબ-કિતાબ માટે ફૂલપ્રૂફ સિસ્ટમ, અયોધ્યા રામ મંદિર લઈ શકે છે મોટી શીખ
છેલ્લું અપડેટ : 19 Jun 2026
દુનિયાના સૌથી અમીર ધાર્મિક સ્થળ તિરૂપતિ બાલાજી મંદિરનું વાર્ષિક બજેટ (Annual Budget) અંદાજે ₹૫,૪૦૦ કરોડ અને કુલ સંપત્તિ ₹૩ લાખ કરોડથી વધુ છે. હાલમાં અયોધ્યા રામ મંદિરમાં કથિત ચંદા ચોરીના આક્ષેપોનો મામલો ભારે ચર્ચામાં છે, જેની તપાસ ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસની એસઆઈટી (SIT) કરી રહી છે. રામ મંદિરમાં રોજ કરોડો રૂપિયાનું દાન આવે છે, જેથી તેના હિસાબ-કિતાબ માટે એક ફૂલપ્રૂફ સિસ્ટમ (Foolproof System) ની તાતી જરૂર છે. આ વ્યવસ્થા માટે અયોધ્યાનું રામ મંદિર આંધ્રપ્રદેશના પ્રસિદ્ધ તિરૂપતિ બાલાજી મંદિરના વહીવટી તંત્ર (Administrative Setup) માંથી મોટી શીખ લઈ શકે છે. તિરૂપતિમાં દાનની ગણતરી માટે મલ્ટી-લેયર સિક્યોરિટી, બેંકિંગ મોનિટરિંગ અને રેગ્યુલર ઓડિટ જેવી વ્યવસ્થાઓ પહેલેથી જ લાગુ છે.
તિરૂમલા તિરૂપતિ દેવસ્થાનમ (TTD) નું વિશાળ બજેટ અને આવક
તિરૂમલા તિરૂપતિ દેવસ્થાનમ (TTD) એક વિશાળ સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા છે, જેમાં IAS અધિકારીઓ, IPS અધિકારીઓ, ફાઇનાન્સ એક્સપર્ટ્સ (Finance Experts) અને હજારો કર્મચારીઓ મળીને કામ કરે છે. નાણાકીય વર્ષ (Financial Year) 2026-27 માટે TTD નું કુલ બજેટ અંદાજે ₹૫,૪૫૬.૨૬ કરોડ રાખવામાં આવ્યું છે.
TTD ની અંદાજિત વાર્ષિક આવકના મુખ્ય સ્ત્રોત:
-
હુન્ડી ચઢાવું (Srivari Kanuka): ₹૧,૮૮૦ કરોડ
-
રોકાણ પર વ્યાજ (Interest on Investments): ₹૧,૨૦૫ કરોડ
-
પ્રસાદનું વેચાણ (Laddoo Sales): ₹૬૫૦ કરોડ
-
દર્શન ટિકિટ (Darshan Tickets): ₹૩૧૦ કરોડ
-
કેશદાન / વાળની હરાજી (Hair Auction): ₹૧૭૫ કરોડ
કરોડોના ચઢાવાની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
સામાન્ય દિવસોમાં મંદિરની હુન્ડી (Donation Box) માં રોજ ₹૨.૫ કરોડથી ₹૬ કરોડ સુધીનું દાન આવે છે. જુલાઈ 2025 માં એક જ દિવસમાં ₹૫.૩ કરોડનું રેકોર્ડ હુન્ડી કલેક્શન (Hundi Collection) થયું હતું.
રોજ ભરાતી ૬ થી ૧૨ હુન્ડીઓને સીલ કરીને કડક સુરક્ષા વચ્ચે 'પરાકમણી ભવન' (Parakamani Bhavan) પહોંચાડવામાં આવે છે. અહીં CCTV કેમેરા, વિજિલન્સ ઓફિસર્સ અને પોલીસની હાજરીમાં દાનની ગણતરી થાય છે.
-
કડક ડ્રેસ કોડ (Strict Dress Code): ગણતરી કરનારા કર્મચારીઓ માટે માત્ર પરંપરાગત ધોતી પહેરવાનો નિયમ છે, જેથી કોઈ ચોરી કે વસ્તુ છુપાવવાની શક્યતા ન રહે.
-
મશીન દ્વારા ગણતરી: સિક્કાઓ અને નોટોને અલગ કરીને મશીન (Counting Machines) દ્વારા ગણવામાં આવે છે. વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Currency) અને સોના-ચાંદીના દાગીનાનું નિષ્ણાતો દ્વારા મૂલ્યાંકન (Valuation) કરીને તેને તિજોરીમાં સુરક્ષિત રખાય છે.
ભક્તોએ આપેલા સોનાનું બેંકિંગ મેનેજમેન્ટ
તિરૂપતિ મંદિરમાં દર વર્ષે ટનબંધ સોનું દાનમાં મળે છે. મંદિર પ્રશાસન આ સોનાને માત્ર લોકરમાં રાખવાને બદલે તેને કમાણીના સ્ત્રોતમાં બદલવાની નીતિ પર કામ કરે છે. આ વ્યૂહરચના (Strategy) હેઠળ, TTD એ પોતાનું મોટાભાગનું સોનું સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI) ની ગોલ્ડ ડિપોઝિટ સ્કીમ (Gold Deposit Scheme) માં જમા કરાવ્યું છે. આનાથી મંદિરને નિયમિત વ્યાજ (Interest) મળે છે, જેનો ઉપયોગ ભક્તોની સુવિધા અને ધાર્મિક કાર્યોમાં થાય છે, જ્યારે સોનાની સુરક્ષાની જવાબદારી બેંકની રહે છે.
વહીવટી તંત્રનું માળખું: કોની પાસે હોય છે પાવર?
TTD નું સંચાલન એક ટ્રસ્ટ બોર્ડ (Trust Board) કરે છે, જેના અધ્યક્ષની નિમણૂક આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા થાય છે.
એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર (Executive Officer - EO): મંદિરના વાસ્તવિક વહીવટી વડા (Administrative Head) એક વરિષ્ઠ IAS અધિકારી હોય છે. તેઓ બજેટ, નાણાકીય વ્યવસ્થાપન (Financial Management), લાડુ ઉત્પાદન અને શ્રદ્ધાળુઓની સુવિધાઓ માટે મુખ્ય જવાબદાર (Chief Executive) હોય છે.
એન્ડોમેન્ટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ (Endowments Department): રાજ્ય સરકારનો આ વિભાગ મંદિરની મિલકતોનું રક્ષણ, વહીવટી દેખરેખ અને ફાઇનાન્સિયલ ઓડિટ (Financial Audit) ની કાયદાકીય કામગીરી સંભાળે છે.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત હાઇટેક સુરક્ષા
તિરૂપતિ બાલાજી મંદિરની સુરક્ષા વ્યવસ્થાનું નેતૃત્વ ચીફ વિજિલન્સ એન્ડ સિક્યોરિટી ઓફિસર (CVSO) કરે છે, જેઓ સામાન્ય રીતે IPS અધિકારી હોય છે.
મંદિરમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સર્વેલન્સ, ફેસ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ (Face Recognition System), ડ્રોન મોનિટરિંગ, વીડિયો એનાલિટિક્સ (Video Analytics), એક્સ-રે બેગેજ સ્કેનર્સ અને કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર (Command & Control Center) જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે. આ સુરક્ષા માત્ર મંદિર પૂરતી નહીં, પરંતુ ઘાટ રોડ, પેદલ માર્ગ અને ગેસ્ટ હાઉસ સુધી ફેલાયેલી છે.
