VIDEO: NEET વિવાદ વચ્ચે ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માગ: શું આ પહેલાં કોઈ શિક્ષણ મંત્રીએ આપ્યું છે રાજીનામું? જાણો ઇતિહાસ
છેલ્લું અપડેટ : 23 Jul 2026
નવી દિલ્હી (New Delhi): દિલ્હીના જંતર-મંતર (Jantar Mantar) પર NEET પેપર લીક (NEET Paper Leak) મામલે ચાલતા વિરોધ પ્રદર્શનમાં વિદ્યાર્થીઓ અને વિપક્ષી દળો દ્વારા કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામા (Resignation) ની માગણી ઉગ્ર બની છે. શિક્ષણ ક્ષેત્રે ગેરરીતિ કે કૌભાંડ સામે આવે ત્યારે રાજકીય જવાબદારી (Political Accountability) નક્કી કરવાની માગ નવી નથી. જોકે, ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે પરીક્ષાઓમાં ગડબડ કે નીતિઓની ટીકા માત્રથી શિક્ષણ મંત્રીઓ ભાગ્યે જ પદ છોડતા હોય છે. વિશ્વભરમાં જ્યારે વિવાદો કે કૌભાંડો એટલા મોટા બની જાય કે સરકાર માટે બચાવ કરવો અશક્ય બને, ત્યારે જ મંત્રીઓએ રાજીનામા આપ્યા છે.
ભારતમાં શિક્ષણ વિવાદો બાદ રાજીનામું આપનારા મંત્રીઓ
ભારતીય રાજકારણમાં આવા કેટલાક મુખ્ય ઉદાહરણો નોંધાયેલા છે:
-
પીરઝાદા મોહમ્મદ સઈદ (જમ્મુ-કાશ્મીર, ૨૦૧૨): જમ્મુ-કાશ્મીરના તત્કાલીન શિક્ષણ મંત્રીના પુત્ર દ્વારા ૧૦મા ધોરણની બોર્ડ પરીક્ષામાં નકલ (Cheating) અને ઉત્તરવહીઓ ફરીથી લખાવીને ગેરરીતિ આચરવાનો ખુલાસો ક્રાઇમ બ્રાન્ચ (Crime Branch) ની તપાસમાં થયો હતો. અહેવાલ સામે આવ્યા બાદ ભારે દબાણ હેઠળ તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું.
-
ફ્રાન્સિસ્કો સરદિન્હા (ગોવા, ૧૯૮૧): પરીક્ષાના ગુણમાં ગેરરીતિના આરોપો બાદ વિદ્યાર્થીઓએ ઉગ્ર આંદોલન (Student Protest) કર્યું હતું. વધતા વિરોધને પગલે ગોવાના શિક્ષણ મંત્રીને પદ છોડવાની ફરજ પડી હતી.
-
એમ. સી. છાગલા (કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી, ૧૯૬૭): દક્ષિણ ભારતમાં હિન્દી ભાષા લાદવાના વિરોધમાં બળવો અને વ્યાપક વિદ્યાર્થી આંદોલન થતાં તેમણે નીતિગત મતભેદોના કારણે રાજીનામું આપ્યું હતું.
-
ચીમનભાઈ પટેલ (ગુજરાત, ૧૯૭૪): અમદાવાદની એલ.ડી. એન્જિનિયરિંગ કોલેજમાંથી શરૂ થયેલા 'નવનિર્માણ આંદોલન' (Navnirman Movement) ને કારણે રાજ્ય સરકાર પર મોટું દબાણ ઊભું થયું હતું અને અંતે ચીમનભાઈ પટેલને પદ છોડવું પડ્યું હતું.
(નોંધ: પૂર્વ કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ડૉ. રમેશ પોખરીયાલ 'નિશંક' એ ૨૦૨૧ માં આરોગ્યના કારણોસર રાજીનામું આપ્યું હતું, જે કોઈ પરીક્ષા વિવાદ સાથે જોડાયેલું નહોતું.)
વિશ્વભરમાં કૌભાંડો બાદ રાજીનામું આપનારા વૈશ્વિક નેતાઓ
-
સૂચિત ચોરી/પ્લેજિયરિઝમ બદલ રાજીનામા:
-
એનેટ શવન (જર્મની, ૨૦૧૩): રિસર્ચ પેપરમાં સાહિત્યિક ચોરી (Plagiarism) સાબિત થતાં અને પીએચ.ડી. (Ph.D.) ની ડિગ્રી રદ થતાં જર્મનીના શિક્ષણ મંત્રીએ પદ છોડવું પડ્યું હતું.
-
સેન્ડ્રા બોર્ચ (નોર્વે, ૨૦૨૪): માસ્ટર થીસિસ (Master's Thesis) માં ચોરી કરવાનો આરોપ સ્વીકારીને નોર્વેના સંશોધન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ મંત્રીએ તાત્કાલિક રાજીનામું આપી દીધું હતું.
મોટા સંકટ છતાં રાજીનામું ન આપ્યું હોય તેવા કિસ્સા
ઘણીવાર મોટા વિવાદો કે સિસ્ટમની નિષ્ફળતા છતાં મંત્રીઓ પદ પર જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે:
-
ગેવિન વિલિયમસન (યુકે, ૨૦૨૦): કોવિડ દરમિયાન A-લેવલ પરીક્ષાઓ રદ કરીને સરકારી અલ્ગોરિધમ (Algorithm) થી ગ્રેડ આપતાં હજારો વિદ્યાર્થીઓને નુકસાન થયું હતું. ભારે વિરોધ છતાં તેમણે રાજીનામું આપ્યું નહોતું.
-
જીલિયન કીગન (યુકે, ૨૦૨૩): શાળાઓની નબળી ઇમારતો (School Building Crisis) ના મુદ્દે ઘેરાયેલા યુકેના શિક્ષણ સચિવે રાજીનામું આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને વડાપ્રધાન ઋષિ સુનકે તેમને સમર્થન આપ્યું હતું.
મંત્રીના રાજીનામા પાછળના મુખ્ય પરિબળો
કોઈપણ શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું માત્ર જનતાની નારાજગી કે પરીક્ષાના પરિણામો પર નિર્ભર નથી હોતું. સામાન્ય રીતે જ્યારે મંત્રી પર વ્યક્તિગત ભ્રષ્ટાચાર (Personal Corruption), નકલ કે શૈક્ષણિક ગેરરીતિ જેવા સીધા આક્ષેપો સાબિત થાય ત્યારે રાજીનામું અનિવાર્ય બને છે. ભારત જેવા દેશોમાં પરીક્ષા વિવાદો વખતે મંત્રીને બદલે પરીક્ષા એજન્સીઓ (Exam Agencies) કે સંબંધિત અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી કરવાનો ટ્રેન્ડ વધુ જોવા મળે છે.
-