ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં કરો છો લેવડદેવડ? CBDT એ જાહેર કરી નવી ટ્રાન્ઝેક્શન-એક્સચેન્જ ગાઇડલાઇન
છેલ્લું અપડેટ : 27 Jul 2026
ક્રિપ્ટોકરન્સી અને ડિજિટલ એસેટ્સનો ઉપયોગ કરનારાઓ અને તેની સાથે જોડાયેલા વેપારીઓ માટે એક મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટ ટેક્સીસ એટલે કે સીબીડીટીએ ક્રિપ્ટો-એસેટ રિપોર્ટિંગને લઈને 198 પાનાની એક નવી ગાઇડન્સ નોટ જાહેર કરી છે. આ પગલાની સીધી અસર એ થશે કે આગામી વર્ષથી દુનિયાભરમાં ક્રિપ્ટો લેવડ-દેવડની માહિતી શેર કરવી સરળ બની જશે. આ નોટને ‘ઓર્ગેનાઈઝેશન ફોર ઈકોનોમિક કોઓપરેશન એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (ઓઇસીડી)’ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ક્રિપ્ટો એસેટ રિપોર્ટિંગ ફ્રેમવર્ક (સીએઆરએફ) હેઠળ લાવવામાં આવી છે. આ પછી હવે ક્રિપ્ટો એક્સચેન્જોની જવાબદારી વધુ વધી ગઈ છે, કારણ કે તેમણે પોતાના પ્લેટફોર્મ પર થતા ટ્રાન્ઝેક્શન્સની સંપૂર્ણ માહિતી ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટને આપવી પડશે.
શું કહે છે નવો નિયમ અને કાયદો?
સીબીડીટીના જણાવ્યા અનુસાર, આ ગાઇડન્સ નોટ રિપોર્ટિંગ ક્રિપ્ટો-એસેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (RCASPs) માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે. તેનો હેતુ તેમને ઇનકમ ટેક્સ એક્ટ અને ઇનકમ ટેક્સ રૂલ્સ હેઠળ પોતાની રિપોર્ટિંગ જવાબદારીઓને યોગ્ય રીતે સમજવામાં મદદ કરવાનો છે. અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, આ ગાઇડન્સ નોટ અથવા તેની સાથે જોડાયેલા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (એફએક્ક્યુ) ને દેશમાં ક્રિપ્ટો-એસેટ્સની માન્યતા (વેલિડિટી) કે તેને લગતા નિયમો સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. આનો અર્થ એ છે કે આ ગાઇડન્સ નોટ માત્ર ટેક્સ અને રિપોર્ટિંગ સાથે જોડાયેલા પાસાઓ પૂરતી જ સીમિત છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ન તો ક્રિપ્ટો-એસેટ્સને કાનૂની માન્યતા આપવાનો છે અને ન તો તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવા સાથે જોડાયેલો છે.
સીબીડીટીના ચેરમેન રવિ અગ્રવાલે નોટમાં જણાવ્યું છે કે, ડિજિટલ એસેટ્સનો વ્યાપ અને ઉપયોગ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જેના કારણે ટેક્સ ચોરી પર લગામ લગાવવા અને દેશની આવકની સુરક્ષા કરવાની ચેલેન્જ પણ વધી છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ ગાઇડન્સ નોટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને નિયમોનું પાલન કરવા માટે વધુ સ્પષ્ટ દિશા-નિર્દેશો આપશે. ત્યાં જ, સીબીડીટીના મેમ્બર (લેજિસ્લેશન) પ્રસેનજિત સિંહે જણાવ્યું કે, અત્યાર સુધી ક્રિપ્ટો-એસેટ્સ પરંપરાગત ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટિંગ, જેમ કે એફએટીસીએ અને સીઆરએસ, ના દાયરાથી બહાર રહી જતા હતા. આના કારણે દુનિયાભરમાં ટેક્સ સંબંધિત માહિતીના આદાન-પ્રદાનમાં એક મોટી ખામી રહી જતી હતી. તેમણે ઉમેર્યું કે આ જ ખામીને દૂર કરવા માટે સીએઆરએફને લાગુ કરવામાં આવ્યું છે.
શું છે ક્રિપ્ટો-એસેટ રિપોર્ટિંગ ફ્રેમવર્ક (સીએઆરએફ)?
સીએઆરએફ હેઠળ ‘ક્રિપ્ટો-એસેટ્સ’ ને એવા ડિજિટલ એસેટ્સ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે, જે સુરક્ષિત ડિજિટલ લેજર (બ્લોકચેન અથવા તેના જેવી જ ટેકનોલોજી) પર આધારિત હોય છે અને જેમના ટ્રાન્ઝેક્શનને સુરક્ષિત રીતે રેકોર્ડ અને વેરિફાય કરવામાં આવે છે. આના દાયરામાં તમામ પ્રકારની ક્રિપ્ટોકરન્સી અને ક્રિપ્ટો સાથે જોડાયેલા ટોકન્સ સામેલ છે. આ ફ્રેમવર્ક લાગુ થવાથી ક્રિપ્ટો સેક્ટરમાં ટેક્સ ટ્રાન્સપરન્સી (કર સંબંધી પારદર્શિતા) વધશે. આ સાથે જ, ક્રિપ્ટો ટ્રાન્ઝેક્શન સાથે જોડાયેલો ડેટા એકત્રિત કરનારા રિપોર્ટિંગ ક્રિપ્ટો-એસેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (RCASPs)ની જવાબદારીઓ પણ વધી જશે. સીએઆરએફ હેઠળ આ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સે પોતાના યુઝર્સની ઓળખ (આઇડેન્ટિફિકેશન) કરવી પડશે અને ટ્રાન્ઝેક્શનની માહિતી દર વર્ષે રિપોર્ટ કરવી પડશે. જ્યારે આ માહિતી ટેક્સ અધિકારીઓ પાસે પહોંચી જશે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો હેઠળ તેને ઓટોમેટિકલી એ દેશના ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ સાથે શેર કરવામાં આવશે, જ્યાં સંબંધિત ક્રિપ્ટો યુઝર ટેક્સ રેસિડેન્ટ (કર નિવાસી) છે. આ પ્રકારની ઓટોમેટિક ડેટા એક્સચેન્જ સિસ્ટમ ડેવલપ કરવાની જવાબદારી જી20 દેશોએ ઓઇસીડીને સોંપી હતી.
ટેક્સપેયર્સ અને રોકાણકારો પર આની શું અસર થશે?
એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે, આ ગાઇડન્સ નોટ આવ્યા પછી સામાન્ય ટેક્સપેયર્સ (કરદાતાઓ) માટે કોઈ નવો નિયમ ઉમેરાયો નથી, પરંતુ હવે ચોક્કસ રેકોર્ડ રાખવો અને સાચી માહિતી આપવી ખૂબ જ જરૂરી બની ગઈ છે. આવું એટલા માટે છે કારણ કે ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ પાસે હવે સીધી ટ્રાન્ઝેક્શન લેવલ સુધીની માહિતી પહોંચી જશે.
ટેક્સપેયર્સ માટે તમામ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાખવા શા માટે જરૂરી?
ટેક્સપેયર્સે ઇનકમ ટેક્સ એક્ટના વર્તમાન નિયમો અનુસાર પોતાની ક્રિપ્ટો ઇનકમની સાચી માહિતી આપવી જોઈએ. સાથે જ, તેમણે ક્રિપ્ટોની ખરીદી, વેચાણ, ટ્રાન્સફર અને વોલેટ મુવમેન્ટ સાથે જોડાયેલા તમામ રેકોર્ડ સુરક્ષિત રાખવા જોઈએ. એક્સચેન્જોના સ્ટેટમેન્ટ અને અન્ય જરૂરી ડોક્યુમેન્ટ્સ સાચવીને રાખવા પણ જરૂરી છે, જેથી ઇનકમ ટેક્સ રિટર્નમાં આપવામાં આવેલી માહિતી એક્સચેન્જો પાસે ઉપલબ્ધ ડેટા સાથે સંપૂર્ણપણે મેચ થઈ શકે.
સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સની શું જવાબદારીઓ રહેશે?
ગાઇડન્સ નોટ અનુસાર, દરેક RCASP માટે એ જરૂરી કરવામાં આવ્યું છે કે તે પોતાના તમામ રિપોર્ટેબલ યુઝર્સની ઓળખ કરે. આમાં એવા ક્રિપ્ટો યુઝર્સ સામેલ છે જેઓ ભારત બહારના દેશોમાં ટેક્સ રેસિડેન્ટ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ખાસ સંસ્થાઓના કંટ્રોલિંગ પર્સન્સ પણ આમાં સામેલ છે, જેઓ એક્ટિવ કેટેગરીમાં નથી આવતા અથવા જેમને મુક્તિ મળી નથી.
ગાઇડન્સ નોટ અનુસાર, સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સે પોતાના ગ્રાહકોની ઓળખ અને ટેક્સ રેસિડેન્સીની તપાસ (ડ્યુ ડિલિજન્સ) કરવી પડશે તેમજ નક્કી કરેલા નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવું પડશે. ઓળખની પુષ્ટિ થયા પછી તેમણે યુઝર્સની માહિતી સાથે તેમના નિર્ધારિત ક્રિપ્ટો ટ્રાન્ઝેક્શનની સંપૂર્ણ વિગતો ટેક્સ અધિકારીઓને આપવી પડશે.
આ ઉપરાંત, ગાઇડન્સ નોટમાં ‘રિપોર્ટેબલ રીટેલ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન’ વિશે વિગતવાર જણાવવામાં આવ્યું છે. જો કોઈ વ્યક્તિ કોઈપણ પ્રકારની ખરીદી માટે ક્રિપ્ટો-એસેટનો ઉપયોગ કરે છે અને તે ટ્રાન્ઝેક્શનનું મૂલ્ય 50,000 ડોલરથી વધુ છે, તો તે પણ આ રિપોર્ટિંગ ફ્રેમવર્કના દાયરામાં આવશે. આ વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ્ય દેશ અને વિદેશમાં થતી ડિજિટલ એસેટ્સની લેવડ-દેવડમાં વધુ પારદર્શિતા અને અસરકારક ટેક્સ રિપોર્ટિંગ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.