VIDEO: કાગળની નોટ કરતાં કેટલી અલગ હશે પ્લાસ્ટિક કરન્સી? ભારતમાં સૌથી પહેલાં આવશે આ નવી નોટો!
છેલ્લું અપડેટ : 18 Jul 2026
રિઝર્વ બેંકે જ્યારથી પ્લાસ્ટિક કરન્સી લાવવાની વાત કરી છે, ત્યારથી દરેકના મનમાં નવી કરન્સી જોવાની ઉત્સુકતા જાગી છે. આખરે કાગળની નોટ કરતાં પ્લાસ્ટિકની કરન્સી કેટલી અલગ હશે અને રિઝર્વ બેંક આ અંગે કેમ વિચારી રહી છે? હાલમાં દુનિયાના 60 દેશોમાં પ્લાસ્ટિક કરન્સી ચલાવવામાં આવી રહી છે. આરબીઆઈ આ કરન્સીને સૌથી પહેલાં નાની નોટોમાં લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે.
એક રિપોર્ટ અનુસાર, રિઝર્વ બેંક હવે પોતાના દાયકાઓ જૂના પ્લાન પર કામ કરવા જઈ રહી છે. તેનો ઈરાદો પોલિમર બેંકનોટ લાવવાનો છે, જે જલ્દી ખરાબ થતી નથી. પ્લાસ્ટિક નોટ લાવવાનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ 10 અને 20 રૂપિયાની નાની નોટોથી શરૂ કરવાની તૈયારી છે. આનું ટ્રાયલ પણ પૂરું થઈ ચૂક્યું છે અને જે પરિણામો સામે આવ્યા છે, તે દર્શાવે છે કે આરબીઆઈ વર્ષ 2027માં આ પ્લાનને સંપૂર્ણપણે લાગુ કરી દેશે. આરબીઆઈએ આ માટે વિધિવત ટેન્ડર પણ બહાર પાડી દીધું છે.
આરબીઆઈ પ્લાસ્ટિક કરન્સીને લઈને કેટલી ગંભીર છે, તેનો અંદાજ તેની બોર્ડ બેઠકની ચર્ચા પરથી લગાવી શકાય છે. આરબીઆઈ બોર્ડની છેલ્લી બે બેઠકો મુંબઈ અને પટનામાં થઈ છે, જેમાં પોલિમર નોટ અંગે ઘણું મંથન કરવામાં આવ્યું હતું. બેઠકનો મુદ્દો નોટ છાપવા પાછળ થતા ખર્ચ અંગે પણ રહ્યો હતો. જોકે, પ્લાસ્ટિકની નોટો આવ્યા પછી પણ સિસ્ટમમાં ચાલી રહેલી કાગળની નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરવામાં નહીં આવે.
પ્લાસ્ટિકની નોટ પાતળા અને ફ્લેક્સિબલ (લવચીક) મટીરિયલમાંથી બનાવવામાં આવશે, જ્યારે હાલની કરન્સી કપાસ (કોટન) મિશ્રિત કાગળ પર બનાવવામાં આવી રહી છે. ભલે આ નોટો પ્લાસ્ટિકની હશે, પરંતુ તે ક્રેડિટ કે ડેબિટ કાર્ડની જેમ કડક નહીં હોય અને તેને સરળતાથી વાળીને તમારા વોલેટમાં રાખી શકાશે. આ પોલિમર કરન્સીનો પણ બિલકુલ કાગળની જેમ જ ઉપયોગ કરી શકાશે.
રિપોર્ટ અનુસાર, હાલમાં 60 દેશોમાં પોલિમર કરન્સી ચલાવવામાં આવી રહી છે. કેટલાક દેશોમાં તેને સંપૂર્ણપણે લાગુ કરી દેવામાં આવી છે, તો કેટલીક જગ્યાએ આંશિક રીતે ચલાવવામાં આવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા પહેલો એવો દેશ હતો જેણે વર્ષ 1988માં પોલિમરવાળી 10 ડોલરની નોટ બહાર પાડી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 1998માં રોમાનિયાએ તેને લાગુ કરીને પહેલો યુરોપિયન દેશ બન્યો હતો. હાલમાં કેનેડા, યુકે, સિંગાપોર, મલેશિયા, થાઈલેન્ડ, ઈન્ડોનેશિયા, ન્યુઝીલેન્ડ અને વિયેતનામમાં પણ પ્લાસ્ટિક કરન્સીનો ઉપયોગ થાય છે.
કાગળની હાલની કરન્સી છાપવાનો ખર્ચ તો વધારે થાય જ છે, સાથે તેની લાઈફ (આયુષ્ય) પણ ઓછી હોય છે. પ્લાસ્ટિકની નોટો ન તો જલ્દી ફાટે છે કે ન તો ગંદી થાય છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો, કાગળની સરખામણીએ પ્લાસ્ટિકની નોટો લાંબા સમય સુધી ચાલે છે અને સાફ-સુથરી રહે છે. આ નોટમાં સિક્યોરિટી ફીચર્સ પણ વધારે હશે, જેમાં ટ્રાન્સપરન્ટ વિન્ડો (પારદર્શક બારી), માઇક્રો ઓપ્ટિક હોલોગ્રામ અને ખાસ પ્રકારની શાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આથી તેની નકલી નોટ છાપવી અશક્ય બની જશે.
આરબીઆઈએ આ પગલું કરન્સી છાપવાની વધતી જતી કિંમતને ઓછી કરવા અને નોટની લાઈફ વધારવા માટે લીધું છે. અહેવાલ અનુસાર, માર્ચ 2025માં પૂરા થયેલા નાણાકીય વર્ષમાં નોટ છાપવા માટે 6,372.8 કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો, જેની કિંમત એક વર્ષ પહેલા સુધી 5,101.4 કરોડ રૂપિયા હતી. આ ખર્ચ રોકડની માંગ વધવાને કારણે થયો છે. આ સાથે જ નોટો ખરાબ થવાનું પ્રમાણ પણ ગયા વર્ષ કરતાં 12.3 ટકા વધી ગયું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025માં 23.8 અબજ નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરવામાં આવી હતી, જે એક વર્ષ પહેલા સુધી 21.24 અબજ નોટો હતી.
આરબીઆઈના રિપોર્ટ અનુસાર, ચલણમાંથી બહાર કરાયેલી ખરાબ નોટોમાં સૌથી વધુ હિસ્સો 500ની નોટોનો છે, ત્યારબાદ 100ની નોટોનો નંબર આવે છે. ઓનલાઈન પેમેન્ટ વધવા છતાં રોકડનો ઉપયોગ ઓછો થઈ રહ્યો નથી. 15 મે સુધીના આંકડા જોઈએ તો ચલણમાં કુલ 42.86 લાખ કરોડની કરન્સી હતી. ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પહેલા 6 અઠવાડિયામાં જ કરન્સીનું ચલણ 1.5 લાખ કરોડ રૂપિયા વધ્યું છે.
ભારત પ્લાસ્ટિકની નોટો ચલાવવાની તૈયારી કરી રહ્યું હોય તેવું આ પહેલીવાર નથી. વર્ષ 2012માં યુપીએ સરકારે પણ 10 રૂપિયાની પ્લાસ્ટિક નોટો ટ્રાયલ બેઝિસ પર લોન્ચ કરી હતી. ત્યારે 1 અબજ નોટો ચલણમાં મુકવામાં આવી હતી. આ નોટો કોચ્ચિ, મૈસૂર, જયપુર, ભુવનેશ્વર અને શિમલામાં જાહેર કરવામાં આવી હતી. પ્લાસ્ટિક નોટ લાવવાનો ઉદ્દેશ્ય નકલી નોટો પર લગામ લગાવવાનો અને તેના સુરક્ષા ફીચર્સ વધારવાનો છે.