ચાર પેકેટ પાપડથી કરોડોના બિઝનેસ સુધી, હવે NCERTમાં ભણાશે લિજ્જતની કહાની
છેલ્લું અપડેટ : 01 Oct 2026
મુંબઈના ગિરગાંવમાં એક જૂની રહેણાંક ઇમારતની છત પર 15 માર્ચ, 1959ના રોજ સાત મહિલાઓ ભેગી થઈ હતી. તેમની પાસે મોટી મૂડી નહોતી, કોઈ મોટું કારખાનું નહોતું અને ન તો કોઈ મોટું બિઝનેસ નેટવર્ક હતું. તેમની પાસે હતી માત્ર મહેનત કરવાની તૈયારી અને ઘરેથી કામ કરીને પરિવારની આર્થિક મદદ કરવાની ઈચ્છા. આ સાત મહિલાઓએ તે દિવસે પાપડ બનાવવાનો નાનકડો પ્રયોગ શરૂ કર્યો હતો. પ્રથમ દિવસે માત્ર ચાર પેકેટ પાપડ તૈયાર થયા હતા.
આ નાનકડી શરૂઆત આગળ જતાં દેશની સૌથી જાણીતી મહિલા આધારિત સહકારી સંસ્થાઓમાંથી એક બની. આ કહાની હવે માત્ર ઉદ્યોગસાહસિકતા (Entrepreneurship)ની વાત નથી રહી, પરંતુ આત્મનિર્ભરતા, મહિલા સશક્તિકરણ અને સામૂહિક વ્યવસાય મોડલનું ઉદાહરણ બની છે. હવે લિજ્જત પાપડની આ સફર ધોરણ-9ના વિદ્યાર્થીઓ પણ ભણશે. NCERTની નવી સામાજિક વિજ્ઞાનની પાઠ્યપુસ્તકમાં આ કહાનીને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
ચાર પેકેટથી શરૂ થઈ હતી સફર
15 માર્ચ, 1959ના રોજ જસવંતીબેન જમનાદાસ પોપટ, પાર્વતીબેન રામદાસ થોદાણી, ઉજમબેન નરનદાસ કુંડલિયા, બાનુબેન એન. તન્ના, લાગુબેન અમૃતલાલ ગોકાણી, જયાબેન વી. વિઠલાણી અને દીવાળીબેન લુક્કા નામની સાત મહિલાઓએ પાપડ બનાવવાનું કામ શરૂ કર્યું હતું.
આ મહિલાઓની ઉંમર તે સમયે આશરે 20થી 30 વર્ષની વચ્ચે હતી. તેઓ મુંબઈની ભીડભાડવાળી વસાહતમાં રહેતી હતી અને પોતાના પરિવારને આર્થિક રીતે મદદ કરવા માટે ઘરેથી કરી શકાય તેવા કામની શોધમાં હતી.
તેમની પાસે મોટી મૂડી નહોતી. તેથી શરૂઆત ખૂબ જ નાની હતી. થોડા પૈસાથી કાચો માલ ખરીદવામાં આવ્યો અને પાપડ બનાવવામાં આવ્યા. શરૂઆતના દિવસોમાં ઉત્પાદન માત્ર ચાર પેકેટ જેટલું હતું. પરંતુ આ ચાર પેકેટમાંથી શરૂ થયેલી પ્રવૃત્તિએ ધીમે ધીમે એક મોટા મહિલા સહકારી મોડલનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
માત્ર 80 રૂપિયાથી મળ્યો હતો શરૂઆતનો સહારો
પાપડ બનાવવાનું શરૂ કરવું સરળ હતું, પરંતુ કાચો માલ ખરીદવા માટે પણ પૈસાની જરૂર હતી. તે સમયે મહિલાઓએ સામાજિક કાર્યકર છગનલાલ કરમશી પારેક પાસેથી આર્થિક મદદ માંગી હતી.
પાપડ તૈયાર થયા બાદ બીજી મુશ્કેલી સામે આવી. તૈયાર કરેલા પાપડ વેચવા માટે ગ્રાહકો મળતા નહોતા. મહિલાઓ ફરી પારેક પાસે પહોંચી હતી. તેમણે ફરી 80 રૂપિયા આપ્યા, પરંતુ આ વખતે એક શરત સાથે કે મહિલાઓ તેમને 200 રૂપિયા પરત કરશે.
મહિલાઓ તેમને પ્રેમથી ‘બાપ્પા’ કહીને સંબોધતી હતી. પારેક અને કેટલાક અન્ય સામાજિક કાર્યકરોએ મહિલાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા પાપડ સ્થાનિક દુકાનદારો સુધી પહોંચાડ્યા.
શરૂઆતમાં દુકાનદારોએ પણ તરત પૈસા આપવાની તૈયારી દર્શાવી નહોતી. તેમની શરત હતી કે પાપડ વેચાયા બાદ જ ચુકવણી કરવામાં આવશે. જોકે, એક દુકાનદારે મહિલાઓને તરત ચુકવણી કરવા સંમતિ આપી. તે દુકાનદાર દરરોજ ચારથી છ પેકેટ પાપડ ખરીદવા લાગ્યો.
આ નાનકડી વેચાણ પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે વધતી ગઈ અને પાપડની લોકપ્રિયતા પણ વધવા લાગી.
મહિલાઓ કર્મચારી નહીં, સહ-માલિક બની
લિજ્જત પાપડની સૌથી ખાસ બાબતોમાં તેની સંગઠનાત્મક વ્યવસ્થા (Organisational Structure) છે. કામ વધવા લાગ્યું તેમ વધુ મહિલાઓ આ જૂથ સાથે જોડાતી ગઈ. પરંતુ તેમને સામાન્ય કર્મચારી તરીકે જોડવામાં આવી નહોતી.
મહિલાઓને સહ-માલિક (Co-owner) તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું. એટલે સંસ્થામાં નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં પણ તેમની ભાગીદારી રહી. ગુજરાતી ભાષામાં મહિલાઓ એકબીજાને ‘બેન’ એટલે કે બહેન કહીને સંબોધે છે.
આ વ્યવસ્થામાં દરેક સભ્યને સમાન અધિકાર આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. સંસ્થા પોતાને માત્ર કંપની તરીકે નહીં, પરંતુ મહિલાઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સહકારી વ્યવસ્થા (Co-operative System) તરીકે રજૂ કરે છે.
સંસ્થાની વર્તમાન અધ્યક્ષ સ્વાતિ આર. પરાડકરે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે અધ્યક્ષ હોવા છતાં તેઓ સંસ્થાની એકમાત્ર માલિક નથી. તમામ સભ્યો સહ-માલિક છે અને નફાની સાથે નુકસાન પણ સામૂહિક રીતે વહેંચવાની વ્યવસ્થા છે.
‘લજ્જત’માંથી બન્યું ‘લિજ્જત’
શરૂઆતના ઘણા વર્ષો સુધી મહિલાઓ પાપડ બનાવતી રહી, પરંતુ ઉત્પાદન માટે કોઈ સત્તાવાર બ્રાન્ડ નામ નહોતું. 1966માં ખાદી વિકાસ અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (Khadi and Village Industries Commission) તરફથી ઉત્પાદનો માટે બ્રાન્ડ નામ રાખવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું.
ત્યારબાદ સહકારી જૂથે અખબારોમાં જાહેરાત આપી અને લોકોને યોગ્ય નામ સૂચવવા આમંત્રણ આપ્યું. અનેક નામો મળ્યા. અંતે સંસ્થા સાથે જોડાયેલી એક મહિલાએ ‘લજ્જત’ નામ સૂચવ્યું.
આ નામમાં થોડો ફેરફાર કરીને ‘લિજ્જત’ નામ અપનાવવામાં આવ્યું. સ્વાતિ પરાડકરના જણાવ્યા અનુસાર, ગુજરાતી ભાષામાં ‘લિજ્જત’નો અર્થ ‘સ્વાદ’ થાય છે. આ નામ આગળ જતાં દેશભરમાં ઓળખાતી બ્રાન્ડ (Brand) બની ગયું.
પાપડ ભારતની જૂની ખાદ્ય પરંપરાનો ભાગ
પાપડ માત્ર લિજ્જત સાથે જોડાયેલું ઉત્પાદન નથી. તે ભારતીય ખાદ્ય પરંપરાનો લાંબા સમયથી હિસ્સો રહ્યો છે. ભારતના અલગ અલગ પ્રદેશોમાં પાપડ અલગ નામો અને વિવિધ સ્વરૂપોમાં બનાવવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે દાળના પાઉડર, મસાલા અને મીઠાથી તૈયાર કરેલા લોટમાંથી પાપડ બનાવવામાં આવે છે. વિવિધ વિસ્તારોમાં તેને પાપડ, પપ્પડ, પપ્પડમ, અપ્પલમ અને ખિચિયા જેવા નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
સમય સાથે પાપડના અનેક આધુનિક પ્રકારો પણ વિકસ્યા. કેટલાક વિસ્તારોમાં ફ્રાયમ્સ અને અન્ય સ્થાનિક નામોથી વિવિધ ઉત્પાદનો ઓળખાય છે. આ પરંપરાગત ખાદ્ય પદાર્થને વ્યવસાયિક સ્તરે લઈ જવામાં લિજ્જત મોડલનું મહત્વ રહ્યું છે.
લિજ્જત માત્ર પાપડ પૂરતું ન રહ્યું
લિજ્જતની સફળતા પાપડ સુધી મર્યાદિત રહી નથી. સમય સાથે સંસ્થાએ અનેક અન્ય ઉત્પાદનો પણ બનાવવાનું શરૂ કર્યું. તેમાં અપ્પલમ, મસાલા, ઘઉંનો લોટ, ચપાટી અને ડિટર્જન્ટના ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.
સંસ્થાના વિવિધ કામ માટે અલગ અલગ ડિવિઝન (Division) બનાવવામાં આવ્યા છે. મુંબઈના વાશીમાં ફ્લોર ડિવિઝન છે, જ્યાં ઉડદ અને મગની દાળમાંથી લોટ તૈયાર કરવામાં આવે છે. અહીં પ્રિન્ટિંગ ડિવિઝન પણ કાર્યરત છે.
બાંદ્રામાં જાહેરાત સંબંધિત ડિવિઝન છે. ચપાટી બનાવવાના ડિવિઝન બાંદ્રા, વડાલા, મુલુંડ અને કાંદિવલીમાં છે. કાશી-મીરા રોડ પર પોલીપ્રોપિલિન સાથે જોડાયેલું સેટઅપ છે, જ્યારે પુણેના સનસવાડીમાં ડિટર્જન્ટ પાઉડર અને ડિટર્જન્ટ કેક બનાવવાની યુનિટ છે.
સંસ્થાનું કેન્દ્રીય કાર્યાલય મુંબઈમાં છે. દેશના અલગ અલગ રાજ્યોમાં તેની 83 શાખાઓ અને 27 ડિવિઝન હોવાનું જણાવાયું છે.
45 હજારથી વધુ મહિલાઓ સાથે જોડાયું સંગઠન
નાની શરૂઆત પછી લિજ્જત સાથે જોડાતી મહિલાઓની સંખ્યા સતત વધતી ગઈ. સંસ્થાના જણાવ્યા પ્રમાણે, તેની સભ્ય સંખ્યા સમગ્ર દેશમાં 45 હજારથી વધુ મહિલાઓ સુધી પહોંચી છે.
આ મહિલાઓ માટે આ મોડલ માત્ર રોજગારનું સાધન નથી. તે ઘરેથી કામ કરવાની તક સાથે આવકનું માધ્યમ પણ પૂરું પાડે છે. મહિલાઓ પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે કામમાં ભાગ લે છે અને સંગઠનની સામૂહિક વ્યવસ્થાનો હિસ્સો બને છે.
લિજ્જત પોતાની સફળતાનું શ્રેય સભ્ય મહિલાઓની મહેનત અને ‘મહિલાની શક્તિ’માં રહેલા વિશ્વાસને આપે છે.
દાન નહીં, આત્મનિર્ભરતાનો મોડલ
સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર, લિજ્જતે પોતાની કામગીરીમાં ચેરિટી, દાન, ભેટ કે ગ્રાન્ટ (Grant) સ્વીકારવાનો રસ્તો અપનાવ્યો નથી. તેના બદલે સભ્ય મહિલાઓ પોતાની ક્ષમતા અનુસાર વિવિધ સામાજિક કાર્યો માટે સામૂહિક યોગદાન આપે છે.
આ મોડલનો મુખ્ય આધાર આત્મનિર્ભરતા (Self-Reliance) રહ્યો છે. એટલે સંસ્થા બહારથી સતત નાણાકીય સહાય મેળવવાને બદલે પોતાના ઉત્પાદનો અને સભ્યોની મહેનતના આધારે આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરે છે.
વ્યવસાય, પરિવાર અને સમર્પણ ત્રણ આધારસ્તંભ
લિજ્જત પોતાના કાર્ય કરવાની પદ્ધતિને ત્રણ મુખ્ય વિચારો સાથે જોડે છે—વ્યવસાય (Business), પરિવાર (Family) અને સમર્પણ (Commitment).
વ્યવસાયના સ્તરે શરૂઆતથી જ ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન યોગ્ય કિંમતે ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. પરિવારની વિચારધારા હેઠળ સંસ્થા અને સભ્યો વચ્ચે પરસ્પર વિશ્વાસ, લાગણી અને સહકારને મહત્વ આપવામાં આવે છે.
ત્રીજો આધારસ્તંભ સમર્પણ છે. સંસ્થાના જણાવ્યા અનુસાર, લિજ્જત માત્ર રોજગાર મેળવવાનું સ્થળ નથી. સભ્યો, કર્મચારીઓ અને શુભેચ્છકો પોતાની મહેનત અને ઊર્જાનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત લાભ કરતાં સામૂહિક હિત માટે કરવાની ભાવના સાથે કરે છે.
આ વિચારધારાને સંસ્થા ‘કામ જ પૂજા છે’ સાથે જોડે છે.
21 સભ્યોની કમિટી સંભાળે છે કામગીરી
લિજ્જતની સંગઠનાત્મક વ્યવસ્થા 21 સભ્યોની મેનેજિંગ કમિટી (Managing Committee) પર આધારિત છે. તેના ટોચના સ્તરે છ મુખ્ય હોદ્દેદારો હોય છે. તેમાં એક અધ્યક્ષ, એક ઉપાધ્યક્ષ, બે સચિવ અને બે ખજાનચીનો સમાવેશ થાય છે.
વર્તમાન પદાધિકારીઓમાં સ્વાતિ આર. પરાડકર અધ્યક્ષ, લક્ષ્મી સી. સુવર્ણા ઉપાધ્યક્ષ, પ્રિયંકા જી. રેડકર અને વસુધા આર. સારંગ સચિવ તથા સાક્ષી એસ. પાલવ અને સુહાસિની એસ. માને ખજાનચી તરીકે જણાવવામાં આવ્યા છે.
સંસ્થા પોતાને ‘મહિલાઓનું, મહિલાઓ દ્વારા અને મહિલાઓ માટે’ સંગઠન તરીકે વર્ણવે છે.
2023માં 1600 કરોડ રૂપિયાનું ટર્નઓવર
લિજ્જતની શરૂઆત માત્ર થોડા પેકેટ પાપડ અને મર્યાદિત મૂડીથી થઈ હતી. પરંતુ સમય સાથે તેનું વ્યાપક નેટવર્ક વિકસ્યું. વર્ષ 2023માં સંસ્થાનું વાર્ષિક ટર્નઓવર (Annual Turnover) 1,600 કરોડ રૂપિયા હોવાનું જણાવાયું છે.
આ આંકડો દર્શાવે છે કે ઘરેથી શરૂ થયેલી નાની પ્રવૃત્તિ કેવી રીતે મોટા સ્તરના વ્યવસાયિક મોડલમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે.
હવે શાળાના વિદ્યાર્થીઓ પણ ભણશે લિજ્જતની કહાની
લિજ્જત પાપડની આ સફરને હવે શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમ (Curriculum)માં પણ સ્થાન મળ્યું છે. NCERTની ધોરણ-9ની નવી સામાજિક વિજ્ઞાનની પુસ્તક ‘Understanding Society: India and Beyond’માં તેને ‘વિચારથી સ્ટાર્ટઅપ સુધી’ (From Idea to Startup) નામના અધ્યાયમાં સામેલ કરવામાં આવી છે.
આ અધ્યાયમાં ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકતાની વિવિધ કહાનીઓ સાથે લિજ્જતનું ઉદાહરણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. નવી પુસ્તકમાં આધુનિક ભારતના વિકાસ ઉપરાંત વ્યક્તિગત નાણાં વ્યવસ્થાપન (Personal Finance), સરકારી નીતિઓ, આવકવેરાની ગણતરી અને ભારતીય બિઝનેસ મોડલ જેવા વિષયો પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
ચાર પેકેટ પાપડથી શરૂ થયેલી લિજ્જતની કહાની આજે હજારો મહિલાઓ સાથે જોડાયેલા સંગઠન સુધી પહોંચી છે. હવે આ સફર પાઠ્યપુસ્તકમાં સ્થાન મેળવી રહી છે. આ કહાનીમાં સૌથી મહત્વનું પાસું માત્ર પાપડનું ઉત્પાદન નહીં, પરંતુ ઓછા સંસાધનોમાંથી વ્યવસાય ઊભો કરવો, મહિલાઓને સહ-માલિક બનાવવી અને સામૂહિક મહેનતથી સંગઠન વિકસાવવાનો મોડલ છે.