નવો ફોન આવ્યો, ચાર્જર ગાયબ! કંપનીઓએ બોક્સ નાનું કર્યું કે ઈ-વેસ્ટનું સંકટ મોટું થઈ ગયું?
છેલ્લું અપડેટ : 04 Oct 2026
સ્માર્ટફોન ખરીદનારાઓ માટે આ હવે નવી વાત નથી રહી. એસબીઆઈ કે અન્ય કંપનીઓની જેમ જ એપલના આઇફોન બોક્સમાં હવે પાવર એડેપ્ટર મળતું નથી. કંપની માત્ર યુએસબી-સી ચાર્જિંગ કેબલ આપે છે અને હાલના સંગત (કમ્પેટિબલ) એડેપ્ટરનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપે છે. સેમસંગના ગેલેક્સી એસ25માં પણ ફોન, ડેટા કેબલ અને ઇજેક્શન પિન મળે છે, પરંતુ ટ્રાવેલ એડેપ્ટર મળતું નથી. હવે સવાલ માત્ર એ નથી કે 'કયો ફોન લેવો?', સવાલ એ પણ છે કે ચાર્જર ઘરમાં પહેલાંથી પડ્યું છે કે નવું ખરીદવું પડશે?
ચાર્જર હટાવવા પાછળ પર્યાવરણ કે માર્કેટ?
કંપનીઓનો તર્ક છે કે મોટાભાગના ઘરોમાં પહેલાંથી ચાર્જર હાજર હોય છે. તેથી દરેક ફોન સાથે નવું એડેપ્ટર આપવાની જરૂર નથી. નાની પેકેજિંગથી પ્રોડક્ટ અને ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ ઘટી શકે છે, જે પર્યાવરણ માટે સારું રહેશે. પરંતુ 'સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ' માં ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ રિન્યૂએબલ એનર્જી પ્રોગ્રામના ડિરેક્ટર નિવિત કુમાર યાદવનું કહેવું છે કે આને માત્ર પર્યાવરણ બચાવવાનો નિર્ણય માનવો યોગ્ય નથી. આની પાછળ માર્કેટ ઇકોનોમિક્સ (બજારનું અર્થશાસ્ત્ર) પણ મોટું કારણ છે. નિવિત યાદવ માને છે કે ફોનની કિંમતો વધી રહી છે અને ચાર્જર અલગથી ખરીદવું ગ્રાહકનો ખર્ચ વધારે છે. સારા ચાર્જરની કિંમત આશરે ₹1,500 સુધી હોઈ શકે છે. સસ્તું લોકલ ચાર્જર લેવા પર ચાર્જિંગમાં વધુ સમય લાગી શકે છે. એટલે કે ફોન સસ્તો નથી થયો, બસ ચાર્જર બોક્સમાંથી બહાર નીકળી ગયું છે.
ભારતમાં ઈ-વેસ્ટનો વધતો પહાડ
આ સવાલ એટલા માટે પણ મહત્વનો છે કારણ કે ભારતમાં ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો (ઈ-વેસ્ટ) સતત વધી રહ્યો છે. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડના આંકડા દર્શાવે છે કે નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં દેશમાં આશરે 12.54 લાખ ટન ઈ-વેસ્ટ રજિસ્ટર થયો હતો. વર્ષ 2024-25 માં આ વધીને આશરે 13.98 લાખ ટન થઈ ગયો. એક વર્ષમાં આશરે 11.5 ટકાનો વધારો થયો છે. સરકારી આંકડા જણાવે છે કે 2024-25 માં થયેલા ઈ-વેસ્ટમાંથી આશરે 70.71 ટકા કલેક્ટ, ડિસ્મેન્ટલ અને રિસાઇકલ/ડિસ્પોઝ કરવામાં આવ્યો હતો. ગ્લોબલ ઈ-વેસ્ટ મોનિટર 2024 એ 2022 માં ભારતનો ઈ-વેસ્ટ આશરે 41 લાખ ટન હોવાનો અંદાજ લગાવ્યો હતો. રેકોર્ડ અને રિયાલિટીમાં વાસ્તવિક આંકડો વધુ પણ હોઈ શકે છે, કારણ કે ઈ-વેસ્ટનો બિનઅનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં જતો મોટો હિસ્સો સત્તાવાર સિસ્ટમમાં પૂરેપૂરો નોંધાઈ શકતો નથી.
ચાર્જર નાનું, પણ અસર મોટી
એક ચાર્જર એકલું બહુ મોટો કચરો નથી લાગતું, પરંતુ કરોડો સ્માર્ટફોન વાળા માર્કેટમાં દરેક ફોન સાથે એક એડેપ્ટર હટવાની અસર ખૂબ મોટી હોઈ શકે છે. ગ્લોબલ માર્કેટ રિસર્ચ અને એનાલિસિસ ફર્મ કાઉન્ટરપોઇન્ટનું રિસર્ચ જણાવે છે કે વર્ષ 2025 માં ભારતનું સ્માર્ટફોન માર્કેટ વોલ્યુમની દ્રષ્ટિએ આશરે 1 ટકો વધ્યું, જ્યારે માર્કેટની વેલ્યુ 8 ટકા વધી.
જૂના ફોન અને ચાર્જરનું શું થયું?
ઈ-વેસ્ટ એક્સપર્ટ જણાવે છે કે તેનો પહેલો ફોન આશરે 10 વર્ષ ચાલ્યો હતો, પરંતુ હવે ફોન આટલા લાંબા ચાલતા નથી. ઈ-વેસ્ટ ઘટાડવા માટે માત્ર કલેક્શન જ નહીં, પરંતુ એવી પ્રોડક્ટ ડિઝાઇનની જરૂર છે જેને પછીથી સરળતાથી રિસાઇકલ કરી શકાય.
કંપનીઓની જવાબદારી કેટલી?
ભારતમાં ઈ-વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ માટે એક્સટેન્ડેડ પ્રોડ્યુસર રિસ્પોન્સિબિલિટી એટલે કે EPR વ્યવસ્થા છે. આના હેઠળ કંપનીઓ પર ઈ-વેસ્ટના કલેક્શન અને રિસાઇક્લિંગની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી છે. પરંતુ એક્સપર્ટ કહે છે કે કંપનીઓએ આને માત્ર કાગળ પરની જવાબદારી ન માનવી જોઈએ. મોટી કંપનીઓ 'ટેક-બેક સ્કીમ' મજબૂત કરે, જૂનો ફોન ગ્રાહક પાસેથી પાછો લે અને તેને સાચા રિસાઇક્લિંગ ચેનલ સુધી પહોંચાડે. એટલે કે નવો ફોન વેચવાની સાથે એ પણ બતાવવામાં આવે કે જૂના ફોનનું શું કરવું.
ઈ-વેસ્ટની અસલી કહાની ચાર્જર કરતાં પણ મોટી છે
ફોનના બોક્સમાંથી ચાર્જર હટાવવું એ ઈ-વેસ્ટ ઘટાડવાનો એક પ્રયાસ હોઈ શકે છે. પરંતુ જો ફોન જલ્દી બદલાઈ રહ્યા હોય, જૂના ડિવાઇસ ઘરોમાં પડ્યા રહેતા હોય કે ભંગાર બજારમાં જઈ રહ્યા હોય, તો સમસ્યા કાયમ રહેશે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટના નિવિત યાદવ કહે છે કે ઈ-વેસ્ટ માત્ર કચરાની સમસ્યા નથી, તેમાં કુદરતી સંસાધનોનું નુકસાન પણ જોડાયેલું છે, કારણ કે ફોનમાં વપરાતી ઘણી ધાતુઓ અને અન્ય સંસાધનો ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેમ હોય છે.
તેથી સવાલ માત્ર નવા ફોન બોક્સમાં ચાર્જર ન હોવાનો નથી, સવાલ એ ઊભો થાય છે કે નવો ફોન વેચનારી કંપનીઓ જૂના ફોનની જવાબદારી ક્યારે લેશે? કારણ કે ઈ-વેસ્ટની અસલી સમસ્યા ચાર્જરના બોક્સમાંથી ગાયબ થવાથી નહીં, પરંતુ જૂના ઈલેક્ટ્રોનિક્સના સિસ્ટમમાંથી ગાયબ થઈ જવાથી શરૂ થાય છે.
