ચંદ્ર પર 2 વર્ષ પહેલાં શું થયું હતું? 728 ફૂટનો વિશાળ ખાડો જોઈ વૈજ્ઞાનિકો પણ ચોંક્યા
છેલ્લું અપડેટ : 17 Sept 2026
ચંદ્ર પર વૈજ્ઞાનિકોને એક વિશાળ નવો ખાડો (Impact Crater) મળ્યો છે, જે લગભગ બે વર્ષ પહેલાં એક શક્તિશાળી ટક્કરના કારણે બન્યો હતો. ખાસ વાત એ છે કે આ ઘટના સમયે તેનો તરત પત્તો લાગ્યો નહોતો. નાસાના વૈજ્ઞાનિકોએ હવે ચંદ્રની સપાટી પર બનેલા આ વિશાળ ખાડાની વિગતવાર તપાસ કરી છે. આ ખાડો આશરે 728 ફૂટ એટલે કે 222 મીટર પહોળો અને 141 ફૂટ એટલે કે લગભગ 43 મીટર ઊંડો છે.
વૈજ્ઞાનિકો અનુસાર, આ ખાડો કોઈ ક્ષુદ્રગ્રહ (Asteroid) અથવા ધૂમકેતુના તૂટેલા ટુકડા સાથે ચંદ્રની સપાટીની જોરદાર ટક્કર બાદ બન્યો હતો. આ ટક્કર એટલી શક્તિશાળી હતી કે તેની અસર 100 કિલોમીટરથી પણ વધારે વિસ્તારમાં જોવા મળી હતી. વૈજ્ઞાનિકો માટે આ શોધ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તાજેતરના સમયમાં ચંદ્ર પર જોવા મળેલો આ સૌથી મોટો જાણીતો નવો ઈમ્પેક્ટ ક્રેટર હોવાનું માનવામાં આવે છે.
728 ફૂટનો વિશાળ ખાડો કેવી રીતે બન્યો?
નાસાના લૂનર રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર (LRO) દ્વારા મે 2024માં ચંદ્રના પૃથ્વી તરફ દેખાતા ભાગની તસવીરો લેવામાં આવી હતી. આ તસવીરોમાં બાદમાં એક નવો વિશાળ ખાડો જોવા મળ્યો. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે, ચંદ્રની સપાટી પર કોઈ મોટા પદાર્થની ટક્કર થતાં ત્યાંની માટી અને ખડકો જોરદાર રીતે ઉછળ્યા હતા અને તેના કારણે આ ખાડો બન્યો.
આ ખાડાનું કદ અગાઉના નોંધાયેલા મોટા ખાડા કરતાં લગભગ ત્રણ ગણું વધારે છે. તેનું નામ દિવંગત વૈજ્ઞાનિક થોમસ મેકગેટચિનના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. તેઓ હ્યુસ્ટન સ્થિત લૂનર એન્ડ પ્લેનેટરી ઇન્સ્ટિટ્યૂટના પૂર્વ ડિરેક્ટર રહી ચૂક્યા હતા.
ટક્કરની અસર 100 કિલોમીટર સુધી પહોંચી
વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે આ ટક્કરની અસર માત્ર ખાડાની આસપાસના વિસ્તારમાં જ સીમિત નહોતી. ચંદ્રની સપાટી પર 100 કિલોમીટરથી પણ વધુ વિસ્તારમાં તેની અસર જોવા મળી હતી. ટક્કર દરમિયાન ચંદ્રની સપાટી પરથી ધૂળ, માટી અને ખડકોનો મોટો જથ્થો ઉછળ્યો હતો.
વૈજ્ઞાનિકો માટે આ ઘટના ખૂબ જ દુર્લભ છે. તેમના અભ્યાસ પ્રમાણે આટલી મોટી ટક્કર સરેરાશ 132 વર્ષમાં માત્ર એક વખત થવાની શક્યતા હોય છે. તેથી આ ઘટનાનો અભ્યાસ ચંદ્રની સપાટી અને તેના સતત બદલાતા સ્વરૂપને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
બે વર્ષ સુધી આ ઘટના નજરે કેમ ન આવી?
સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ચંદ્ર પર આટલી મોટી ટક્કર થઈ હોવા છતાં વૈજ્ઞાનિકોને તેની જાણકારી લગભગ બે વર્ષ પછી કેમ મળી? તેનું મુખ્ય કારણ મોટી માત્રામાં એકત્ર થતો ડેટા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
મે 2024માં LRO દ્વારા આ વિસ્તારની તસવીરો લેવામાં આવી હતી, પરંતુ તસવીરોનો વિશાળ ડેટા હોવાથી તેમાં છુપાયેલો નવો ખાડો તરત ઓળખી શકાયો નહોતો. ત્યારબાદ ઓગસ્ટ 2025માં વૈજ્ઞાનિકોએ જૂની તસવીરોનું વિશ્લેષણ કરતાં આ નવા ખાડાની ઓળખ કરી. ત્યાર પછી LRO દ્વારા ફરીથી આ વિસ્તારની વધુ વિગતવાર તસવીરો લેવામાં આવી અને નવા ખાડાની પુષ્ટિ કરવામાં આવી.
આસપાસ 7 કિલોમીટરનો બદલાયેલો વિસ્તાર
બીજા એક અભ્યાસમાં વૈજ્ઞાનિકોને આ ખાડાની આસપાસ આશરે 7 કિલોમીટર પહોળો એવો વિસ્તાર મળ્યો છે, જ્યાં ચંદ્રની સપાટીની માટી અને પદાર્થોમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થયો છે. ટક્કરના કારણે ચંદ્રની ઉપરની માટી ઉલટાઈ ગઈ અને અંદરની સામગ્રી સપાટી પર આવી ગઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ આ પ્રક્રિયાની સરખામણી બાગની માટીને ખોદીને ઉપર-નીચે કરવાની પ્રક્રિયા સાથે કરી છે. ટક્કર દરમિયાન સપાટી પર રહેલી સામગ્રી દૂર ફેંકાઈ જાય છે અને જમીનની નીચે રહેલી સામગ્રી ઉપર આવી જાય છે. આથી ચંદ્રની સપાટી કેવી રીતે ધીમે ધીમે બદલાય છે તે સમજવામાં મદદ મળે છે.
ચંદ્રની માટી ધારણા કરતાં ઝડપથી બદલાઈ રહી છે
વર્ષ 2009માં લોન્ચ કરવામાં આવેલા LROએ અત્યાર સુધી ચંદ્રની સપાટી પર અનેક નવા ખાડા શોધ્યા છે. આ અભ્યાસોથી વૈજ્ઞાનિકોને ચંદ્રની માટી (Lunar Soil) અને તેની બદલાતી સ્થિતિ અંગે નવી માહિતી મળી છે.
વૈજ્ઞાનિકોના અનુમાન પ્રમાણે ચંદ્રની ઉપરની આશરે 2 સેન્ટિમીટર માટી ઉલ્કાપિંડો અને અન્ય અવકાશી પદાર્થોની ટક્કરથી બહાર આવેલી સામગ્રીને કારણે લગભગ 80 હજાર વર્ષમાં એક વખત સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. અગાઉ આ પ્રક્રિયા અંગે કરવામાં આવેલા અનુમાનો કરતાં હવે પરિવર્તનની ઝડપ વધારે હોવાનું સામે આવી રહ્યું છે.
આ શોધથી ચંદ્ર પર માનવ મિશન દરમિયાન છોડી ગયેલી વસ્તુઓ અને પગલાં કેટલા સમય સુધી ટકી શકે તે અંગે પણ નવા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ચંદ્રની સપાટી સતત નાના-મોટા અવકાશી પદાર્થોની ટક્કરથી બદલાતી રહે છે.
ભવિષ્યના ચંદ્ર મિશન માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ?
આ શોધ એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે નાસા ચંદ્ર પર ભવિષ્યમાં માનવ વસવાટ અને મિશન માટે બેઝ (Moon Base) બનાવવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. ચંદ્ર પર માનવ હાજરી વધશે ત્યારે આવી કુદરતી ટક્કરો અને તેમાંથી ઉછળતા પથ્થરો તથા કાટમાળથી બેઝને કેટલું જોખમ થઈ શકે તે સમજવું જરૂરી બનશે.
વૈજ્ઞાનિકો હવે એ ગણતરી કરવા માગે છે કે આવા ઈમ્પેક્ટ ક્રેટરમાંથી બહાર ફેંકાતી ચટ્ટાનો અને અન્ય સામગ્રી ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પરના માનવ બેઝ સુધી પહોંચી શકે છે કે નહીં. જો જોખમની માત્રા જાણી શકાય તો ભવિષ્યના ચંદ્ર મિશન માટે વધુ સુરક્ષિત માળખાં (Structures) તૈયાર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
આ રીતે, ચંદ્ર પર મળેલો 728 ફૂટનો આ ખાડો માત્ર એક વિશાળ ગડ્ડો નથી, પરંતુ ચંદ્રની સપાટી કેટલી ઝડપથી બદલાઈ રહી છે અને ભવિષ્યના માનવ મિશન માટે કયા પ્રકારના કુદરતી જોખમો ઊભા થઈ શકે છે તે સમજવા માટે વૈજ્ઞાનિકો માટે મહત્વપૂર્ણ અભ્યાસનો વિષય બની ગયો છે.
