Strait of Hormuz/ સ્વેઝ અને પનામામાંથી તુર્કી-ઇજિપ્ત ટેક્સ વસૂલે તો ઈરાન કેમ નહીં? જાણો શું કહે છે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો
છેલ્લું અપડેટ : 13 Apr 2026
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ઇસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી શાંતિ વાટાઘાટો નિષ્ફળ જતાં હવે લડાઈ સમુદ્ર સુધી પહોંચી છે. એક તરફ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર નાકેબંધી કરવાની ધમકી આપી છે, તો બીજી તરફ ઈરાને વળતો પ્રહાર કરતા આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પર 'ટોલ ટેક્સ' વસૂલવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. ઈરાનનો તર્ક છે કે જો સ્વેઝ નહેર અને પનામા નહેર પર ટેક્સ લઈ શકાતો હોય, તો હોર્મુઝ પર કેમ નહીં?
ઈરાનનો પ્રસ્તાવ: પ્રતિ બેરલ $1 ટોલ
ઈરાનના નેતૃત્વએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે આ રૂટ પરથી પસાર થતા તેલના જહાજો પાસેથી પ્રતિ બેરલ 1 ડોલર ટોલ લેવા પર વિચાર કરી રહ્યું છે. દુનિયાના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ 20% હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. જો ઈરાન આ ટેક્સ લાગુ કરવામાં સફળ રહે, તો તેની તિજોરીમાં કરોડો ડોલર ઠલવાઈ શકે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા તેની સામે દીવાલ બનીને ઉભા છે.
શા માટે ઇજિપ્ત અને પનામા ટેક્સ વસૂલે છે?
સમુદ્રી કાયદા (UNCLOS) મુજબ, જળમાર્ગોના બે પ્રકાર છે:
1. માનવ નિર્મિત નહેરો (Canals):
-
સ્વેઝ નહેર (ઇજિપ્ત): આ નહેર કુદરતી નથી, પણ ઇજિપ્ત દ્વારા બનાવવામાં આવી છે. તે ઇજિપ્તની આંતરિક જળસીમા (Internal Waters) ગણાય છે, તેથી તે વહાણના કદ અને વજન પ્રમાણે લાખો ડોલર ફી વસૂલે છે.
-
પનામા નહેર (પનામા): એટલાન્ટિક અને પ્રશાંત મહાસાગરને જોડતી આ નહેર પણ માનવ નિર્મિત છે, જે પનામાની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
2. કુદરતી જળડમરુમધ્ય (Straits):
-
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, કુદરતી રીતે બનેલા સમુદ્રી માર્ગો પરથી પસાર થવા માટે કોઈ દેશ ટોલ વસૂલી શકતો નથી. તેને 'ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ'નો અધિકાર કહેવામાં આવે છે. મલક્કા સ્ટ્રેટ કે જીબ્રાલ્ટર સ્ટ્રેટ આના ઉદાહરણો છે જ્યાં કોઈ ટેક્સ લેવામાં આવતો નથી.
તુર્કીનો કિસ્સો અલગ કેમ છે?
ઘણા લોકો તુર્કીના બોસ્ફોરસ (Bosphorus) અને ડાર્ડાનેલ્સ જળમાર્ગોનું ઉદાહરણ આપે છે. આ કુદરતી રસ્તા હોવા છતાં તુર્કી ત્યાં શુલ્ક વસૂલે છે. પરંતુ તેની પાછળ 1936ની મોન્ટ્રો કન્વેન્શન (Montreux Convention) નામની વિશેષ સંધિ છે. આ સંધિ તુર્કીને સેનિટરી નિરીક્ષણ, લાઇટહાઉસ અને બચાવ સેવાઓના નામે મર્યાદિત શુલ્ક લેવાની છૂટ આપે છે. હાલમાં તુર્કીએ આ ફીમાં અનેકગણો વધારો પણ કર્યો છે.
હોર્મુઝ પર ઈરાનનો દાવો કેટલો કાયદેસર?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સમુદ્રી કાયદા (UNCLOS) મુજબ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એક આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ છે.
-
ટ્રાન્ઝિટ પેસેજ: જહાજોને અહીંથી વગર રોકટોક અને વગર કોઈ ટોલ ટેક્સ આપ્યે પસાર થવાનો અધિકાર છે.
-
મર્યાદિત શુલ્ક: કિનારાના દેશો માત્ર ચોક્કસ સેવાઓ જેવી કે ટગ બોટ અથવા પાયલટેજ સેવા માટે જ ચાર્જ લઈ શકે છે, માત્ર રસ્તો આપવા માટે નહીં.
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચેનો આ માર્ગ માત્ર 34 કિમી પહોળો છે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે જો અમેરિકા સાથે કોઈ પણ શાંતિ સમજૂતી થાય, તો તેમાં તેને આ જળમાર્ગ પર નાણાકીય અંકુશ મેળવવાની છૂટ મળે.
ખાડી દેશોમાં ફફડાટ
ઈરાનના આ પ્રસ્તાવથી સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ (UAE) અને કતાર જેવા દેશો ચિંતામાં છે. આ દેશોનું અર્થતંત્ર તેલના નિકાસ પર ટકેલું છે.
-
UAE નું વલણ: આ જળમાર્ગ કોઈ એક દેશના કબજામાં ન હોઈ શકે. સુરક્ષિત અને મુક્ત નૌકાયાન દરેકનો અધિકાર છે.
-
કતારની પ્રતિક્રિયા: કોઈપણ પ્રકારની નાણાકીય વ્યવસ્થા પર વાતચીત કરતા પહેલા જળમાર્ગને સંપૂર્ણ રીતે ખોલવો અનિવાર્ય છે.
ઈરાન દ્વારા ટોલ ટેક્સની માંગ એ વાસ્તવમાં અમેરિકા પર દબાણ લાવવાની એક રાજકીય ચાલ છે. જો ઈરાન એકતરફી રીતે ટેક્સ લાગુ કરશે, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવમાં ભડકો થશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સાથે તેનો સીધો સંઘર્ષ વધી શકે છે. શું ટ્રમ્પ આર્થિક નાકેબંધી કરશે કે ઈરાન સમુદ્રી ટેક્સ વસૂલવામાં સફળ થશે? તે આવનારો સમય જ કહેશે.
