ભારત પાસે જમા છે ઈરાનના ₹560 અબજ, છતાં કેમ વાપરી નથી શકતું તેહરાન?

નવી દિલ્હી: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી શાંતિ વાટાઘાટોમાં અત્યારે સૌથી મોટો મુદ્દો 'ફ્રીઝ એસેટ્સ' (જપ્ત કરાયેલી સંપત્તિ) નો છે. ઈરાનના અબજો ડોલર દુનિયાભરની બેંકોમાં અટવાયેલા છે, જેમાં ભારતનો ક્રમ પણ મોખરે છે. ભારતમાં ઈરાનના અંદાજે 7 અબજ ડોલર એટલે કે લગભગ 560 અબજ રૂપિયા (56 હજાર કરોડ) જમા છે, જેનો ઉપયોગ ઈરાન કરી શકતું નથી.

કેવી રીતે ફસાઈ આટલી મોટી રકમ? 

આ આખી કહાની 1979ની ઈરાની ક્રાંતિથી શરૂ થઈ હતી, ત્યારથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો વણસેલા છે. ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને બેલેસ્ટિક મિસાઈલ પરીક્ષણોને રોકવા માટે વોશિંગ્ટને તેહરાન પર કડક આર્થિક પ્રતિબંધો (Sanctions) લાદ્યા છે.

• તેલની ચૂકવણી: ભારત પહેલા ઈરાન પાસેથી મોટી માત્રામાં કાચું તેલ ખરીદતું હતું. આ તેલના બદલામાં ભારતે જે ચૂકવણી કરી તે ભારતીય બેંકોમાં જમા થઈ ગઈ.

• પ્રતિબંધોની આડશ: અમેરિકી પ્રતિબંધોને કારણે આ રકમ સીધી ઈરાનને ટ્રાન્સફર કરી શકાતી નથી. જો ભારત આવું કરે તો ભારતીય બેંકો પર પણ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોનો ખતરો વધી જાય. પરિણામે, આ રકમ ભારતમાં જ "ફ્રીઝ" થઈ ગઈ છે.

દુનિયાભરમાં ઈરાનનો 'ખજાનો' અટવાયેલો છે

માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ દુનિયાના અનેક દેશોમાં ઈરાનના અંદાજે 100 અબજ ડોલરથી વધુના એસેટ્સ ફ્રીઝ છે:

• ચીન: 20 અબજ ડોલર

• ઈરાક: 6 અબજ ડોલર

• કતાર: 6 અબજ ડોલર

• જાપાન: 1.5 અબજ ડોલર

• અમેરિકા અને યુરોપ: અંદાજે 2 અબજ ડોલર

શા માટે અમેરિકા પૈસા રિલીઝ નથી કરતું?

ઈરાન આ પૈસાનો ઉપયોગ તેની ડગમગતી અર્થવ્યવસ્થાને સુધારવા માટે કરવા માંગે છે. ઈરાને અમેરિકા સામે માંગ કરી છે કે જો વિશ્વાસ વધારવો હોય તો ઓછામાં ઓછા 6 અબજ ડોલર તરત રિલીઝ કરવામાં આવે. જોકે, અમેરિકાને ડર છે કે આ નાણાંનો ઉપયોગ ઈરાન તેના સૈન્ય અભિયાન કે પરમાણુ પ્રોજેક્ટ્સમાં કરી શકે છે.

જ્યાં સુધી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ મોટો રાજદ્વારી ઉકેલ કે પરમાણુ કરાર (Nuclear Deal) ન થાય ત્યાં સુધી ભારતમાં ફસાયેલા આ 56 હજાર કરોડ રૂપિયા બેંકોમાં જ રહેશે. તેહરાન માટે આ માત્ર આર્થિક જ નહીં પણ પ્રતિષ્ઠાનો જંગ બની ગયો છે.

બીજો રસપ્રદ પાસું એ છે કે, જો પ્રતિબંધો હટાવી લેવામાં આવે તો પણ, ઈરાન તેના સંપૂર્ણ ભંડોળને તાત્કાલિક ઍક્સેસ કરી શકશે નહીં. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આ નાણાંનો નોંધપાત્ર ભાગ પહેલાથી જ જૂના દેવાની ચુકવણી અથવા રોકાણ હેતુઓ માટે રાખવામાં આવ્યો છે. પરિણામે, તેહરાનને ફક્ત આંશિક રાહત મળવાની શક્યતા છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ભારતમાં હાલમાં સ્થગિત  560 અબજ  રૂપિયાના ઈરાની ભંડોળ ફક્ત આર્થિક મુદ્દો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક રાજકારણનું એક મહત્વપૂર્ણ તત્વ છે. જ્યાં સુધી યુએસ અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો સુધરશે અને પ્રતિબંધો હળવા નહીં થાય ત્યાં સુધી, આ ભંડોળ બેંકોમાં સ્થિર રહેશે. જો આગામી દિવસોમાં કોઈ મોટો કરાર થાય તો જ ઈરાન તેના નાણાંનો ઉપયોગ કરી શકશે તેવી કોઈ આશા રાખી શકાય છે.