ઇઝરાયેલ સાથે ટક્કર એટલે રાજકીય પતન? જ્યોર્જ બુશથી જીમી કાર્ટર સુધીના નેતાઓનું વ્હાઇટ હાઉસમાંથી પત્તું કપાયું!

નવી દિલ્હી: અમેરિકાની રાજનીતિ (American Politics) માં એક બહુ જૂની અને પ્રચલિત કહેવત છે - "The Third Rail of American Politics." મેટ્રો કે ટ્રેનના ટ્રેક પર જે રીતે ત્રીજો વાયર અથવા પાટો હોય છે જેમાં હાઈ-વોલ્ટેજ કરંટ વહેતો હોય છે અને તેને અડકતાં જ મોત નિશ્ચિત હોય છે, બરાબર તે જ રીતે અમેરિકાની ડોમેસ્ટિક પોલિટિક્સમાં ઇઝરાયેલ (Israel) એક એવો મુદ્દો છે જેને સ્પર્શવો એટલે કે તેની નીતિઓનો વિરોધ કરવો એ કોઈપણ નેતા માટે ‘રાજકીય આત્મહત્યા’ (Political Suicide) સમાન ગણાય છે.

આ પણ વાંચો :

લેબનોનમાંથી સૈન્ય પરત ખેંચવાની ઇરાનની શરત ઇઝરાયેલે ફગાવી, બૈરુત સુધી હુમલા તેજ કર્યા

અમેરિકા-ઇઝરાયેલ આમને-સામને: વેન્સે ઇઝરાયેલને તેની ઓકાત બતાવી? કહ્યું- 'અમારા પૈસાના હથિયાર વાપરો છો...'

આજે જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ (Donald Trump) અને ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ (Benjamin Netanyahu) વચ્ચેના સંબંધોમાં તણાવના સમાચાર વૈશ્વિક મીડિયાની હેડલાઇન્સ બની રહી છે, ત્યારે ઇતિહાસના પાનાઓ ફરી ફંફોસાઈ રહ્યા છે. છેલ્લા 50  વર્ષનો ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જે પણ અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ કે પ્રભાવશાળી નેતાએ ઇઝરાયેલ પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અથવા તેની સરહદો ઓળંગવાની કોશિશ કરી, તેમને વ્હાઇટ હાઉસ (White House) માંથી બહાર ફેંકાઈ જવું પડ્યું છે અથવા પોતાની લોકપ્રિયતા ગુમાવવી પડી છે. ઇઝરાયેલનો વિરોધ અમેરિકન નેતાઓ માટે 'પોલિટિકલ ડેથ વોરંટ' (Political Death Warrant) સાબિત થતો આવ્યો છે.

જીમી કાર્ટર : શાંતિ કરારના નાયક, જેમને ઇઝરાયેલ સાથે પંગો ભારે પડ્યો

વર્ષ 1977માં જ્યારે જીમી કાર્ટર (Jimmy Carter) અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ બન્યા ત્યારે મિડલ ઈસ્ટ (Middle East) સતત યુદ્ધો અને હિંસાની આગમાં સળગી રહ્યું હતું. કાર્ટર એક કુશળ રાજદ્વારી હતા અને તેમણે પોતાના કાર્યકાળની સૌથી ઐતિહાસિક સિદ્ધિ 1978ના 'કેમ્પ ડેવિડ કરાર' (Camp David Accords) દ્વારા મેળવી હતી. તેમની મધ્યસ્થતાના કારણે જ ઇઝરાયેલ અને ઇજિપ્ત (Egypt) વચ્ચે ઐતિહાસિક શાંતિ કરાર થયા અને દુનિયાએ કાર્ટરને એક મહાન 'પીસમેકર' (Peacemaker) તરીકે સ્વીકાર્યા.

સાંસ્કૃતિક અને ભૌગોલિક વાંધાઓ

જો કે, આ કરારના થોડા સમય બાદ જીમી કાર્ટરની નીતિઓમાં મોટો બદલાવ આવ્યો. તેમણે ઇઝરાયેલ દ્વારા વેસ્ટ બેંક (West Bank) અને ગાઝા (Gaza) માં બનાવવામાં આવી રહેલી યહૂદી વસ્તીઓ (Settlements) ને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા (International Law) હેઠળ ગેરકાનૂની જાહેર કરી દીધી. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે: "પેલેસ્ટાઈનના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો (Human Rights) ને નજરઅંદાજ કરીને મિડલ ઈસ્ટમાં ક્યારેય કાયમી શાંતિ સ્થાપી શકાય નહીં."

રાજકીય નુકસાન અને વોટબેંકમાં ગાબડું (Voter Shift)

કાર્ટરના આ નિવેદનોને અમેરિકામાં વસતા શક્તિશાળી પ્રો-ઇઝરાયેલ જૂથો (Pro-Israel Groups) દ્વારા એન્ટી-ઇઝરાયેલ (Anti-Israel) તરીકે ચિતરવામાં આવ્યા. આ આક્રમક નેરેટિવની અસર ચૂંટણીના આંકડાઓમાં સાફ દેખાઈ:

• 1976ની ચૂંટણી: જીમી કાર્ટરને અમેરિકાના યહૂદી મતદારો (Jewish Voters) ના અંદાજે 71% મતો મળ્યા હતા.

• 1980ની ચૂંટણી: ઇઝરાયેલ પ્રત્યેના કડક વલણને કારણે આ સપોર્ટ ઘટીને માત્ર 45% થઈ ગયો.

પરિણામે, 1980ની રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણીમાં રિપબ્લિકન ઉમેદવાર રોનાલ્ડ રીગન (Ronald Reagan) સામે કાર્ટરની કારમી હાર થઈ. જો કે હાર પાછળ ઈરાન બંધક કટોકટી (Iran Hostage Crisis) અને આર્થિક મંદી પણ જવાબદાર હતા, પરંતુ ઇઝરાયેલ લોબીની નારાજગી તેમના માટે મોટો રાજકીય બોજ બની ગઈ હતી. પાછળથી તેમણે લખેલું પુસ્તક "Palestine: Peace Not Apartheid" પણ ભારે વિવાદોમાં રહ્યું અને તેમને મુખ્યધારાના રાજકારણમાંથી લગભગ એકલા અટૂલા કરી દેવાયા.

 જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશ: લોકપ્રિયતાના શિખરેથી સીધા જમીન પર પટકાયા

વર્ષ 1991માં ખાડી યુદ્ધ (Gulf War) જીત્યા પછી અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશ (George H. W. Bush - બુશ સિનિયર) ની લોકપ્રિયતા આખા અમેરિકામાં આસમાને હતી. તેમનો અપ્રૂવલ રેટિંગ (Approval Rating) 90% ની આસપાસ પહોંચી ગયો હતો, જે અમેરિકન ઇતિહાસમાં રેકોર્ડબ્રેક ગણાય છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માની રહ્યા હતા કે 1992ની આગામી ચૂંટણી બુશ ખૂબ જ સરળતાથી જીતી જશે. પરંતુ આ દરમિયાન વ્હાઇટ હાઉસ અને તેલ અવીવ (Tel Aviv) વચ્ચે એક મોટો વિવાદ ઊભો થયો.

10 અબજ ડોલરની લોન ગેરંટી અને શરતો (The $10 Billion Conflict)

ઇઝરાયેલે પોતાની આર્થિક જરૂરિયાતો માટે અમેરિકા પાસે 10 અબજ ડોલરની લોન ગેરંટી (Loan Guarantees) ની માંગણી કરી. પરંતુ બુશ પ્રશાસનની શરત એ હતી કે ઇઝરાયેલે વેસ્ટ બેંકમાં નવી વસાહતોનું નિર્માણ તાત્કાલિક રોકવું પડશે. ઇઝરાયેલી નેતૃત્વ આ શરત માનવા બિલકુલ તૈયાર નહોતું.

ત્યારબાદ વોશિંગ્ટનમાં ઇઝરાયેલ સમર્થિત સંગઠનો દ્વારા એટલી પ્રચંડ લોબિંગ (Lobbying) શરૂ થઈ કે અમેરિકન કોંગ્રેસ (US Congress) ના અનેક સાંસદો રાષ્ટ્રપતિ બુશની વિરુદ્ધમાં અને ઇઝરાયેલના સમર્થનમાં ઉભા રહી ગયા. સપ્ટેમ્બર 1991માં એક પ્રેસ કોન્ફરન્સ દરમિયાન લાચાર બનેલા પ્રમુખ બુશે કહ્યું હતું: "I am one lonely little guy standing against a powerful political force." (હું એક શક્તિશાળી રાજકીય તાકાત સામે લડી રહેલો એકલો નાનો માણસ છું).

આ ટકરાવના બરાબર એક વર્ષ બાદ, 1992ની ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક ઉમેદવાર બિલ ક્લિન્ટન (Bill Clinton) સામે બુશ સિનિયરની પરાજય થયો. આર્થિક મોરચે નિષ્ફળતા ઉપરાંત ઇઝરાયેલ સાથેનો આ પ્રખ્યાત વિવાદ તેમની હારનું એક મોટું અદ્રશ્ય કારણ સાબિત થયો હતો.

નેતન્યાહુ યુગ: જ્યારે વિદેશી વડાપ્રધાને યુએસ પ્રેસિડેન્ટને વ્હાઇટ હાઉસમાં જ પડકાર્યા

ઇઝરાયેલના વર્તમાન વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ (Benjamin Netanyahu) ના લાંબા શાસનકાળ દરમિયાન અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેનો આ સત્તા સંઘર્ષ (Power Struggle) વધુ જાહેર અને આક્રમક બન્યો.

બિલ ક્લિન્ટન સાથે તણાવ: 1996માં પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટન અને નેતન્યાહુના સંબંધો ખૂબ જ ખરાબ તબક્કામાંથી પસાર થયા હતા. ક્લિન્ટનને અહેસાસ થઈ ગયો હતો કે ઇઝરાયેલ અમેરિકાના સુપરપાવર હોવાના અહમને અને તેની સલાહને બિલકુલ ગણકારતું નથી.

બરાક ઓબામા વિરુદ્ધ સીધો મોરચો (The Obama-Bibi Clash): સૌથી મોટો ઐતિહાસિક ટકરાવ બરાક ઓબામા (Barack Obama) ના શાસનકાળ દરમિયાન જોવા મળ્યો. ઓબામા પ્રશાસન ઈરાન સાથે પરમાણુ કરાર (Iran Nuclear Deal - JCPOA) કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું, જેનો નેતન્યાહુ કટ્ટર વિરોધ કરતા હતા.

વર્ષ 2015માં નેતન્યાહુએ વ્હાઇટ હાઉસની મંજૂરી કે પ્રોટોકોલ વગર સીધા અમેરિકન કોંગ્રેસ (સંસદ) ના સંયુક્ત સત્રને સંબોધિત કર્યું અને અમેરિકી ધરતી પર ઉભા રહીને જ રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાની વિદેશ નીતિ (Foreign Policy) ની આકરી ટીકા કરી. વૈશ્વિક રાજદ્વારી ઇતિહાસમાં આ એક અત્યંત અસાધારણ ઘટના હતી કે કોઈ નાનો આશ્રિત દેશ પોતાના આકા દેશના રાષ્ટ્રપતિને તેના જ ઘરમાં સરેઆમ પડકારે!

તમામ તણાવ છતાં, અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિનું દબાણ એટલું પ્રચંડ હતું કે ઓબામા પ્રશાસને પોતાના કાર્યકાળના અંતમાં ઇઝરાયેલને 38 અબજ ડોલરનો રેકોર્ડબ્રેક મિલિટરી પેકેજ (Military Aid Package) આપવાના દસ્તાવેજ પર સહી કરવી પડી હતી.

સીનેટર ચાર્લ્સ પર્સી: વિરોધ કરનારાઓ માટે એક જીવતું જાગતું ઉદાહરણ

અમેરિકન ઇતિહાસમાં માત્ર રાષ્ટ્રપતિઓ જ નહીં, પણ સંસદસભ્યોને પણ ઇઝરાયેલ લોબીની શક્તિનો પરચો મળ્યો છે. આનું સૌથી મોટું અને મોખરાનું ઉદાહરણ સીનેટર ચાર્લ્સ પર્સી (Charles Percy) છે. પર્સી અમેરિકી સીનેટની સૌથી શક્તિશાળી ગણાતી 'ફોરેન રિલેશન્સ કમિટી' (Senate Foreign Relations Committee) ના ચેરમેન હતા.

તેમણે અમેરિકન સંસદમાં સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે: "અમેરિકા કોઈપણ પ્રકારની આકરી શરતો વગર ઇઝરાયેલને આટલી મોટી સૈન્ય અને નાણાકીય સહાય કેમ આપે છે? આપણે પેલેસ્ટાઈનના મુદ્દે પણ સમાન અને સંતુલિત દ્રષ્ટિકોણ અપનાવવો જોઈએ."

આ સવાલ પ્રો-ઇઝરાયેલ લોબીને બિલકુલ પસંદ ન આવ્યો. 1984ની ચૂંટણીમાં ચાર્લ્સ પર્સીને હરાવવા માટે અમેરિકાની તમામ ઇઝરાયેલ સમર્થિત પોલિટિકલ એક્શન કમિટીઓ સક્રિય થઈ ગઈ. તેમના વિરોધી ઉમેદવાર પાછળ કરોડો ડોલરનું ફંડિંગ (Campaign Funding) પંપ કરવામાં આવ્યું. પરિણામે એક જ ઝાટકે પ્રભાવશાળી સીનેટર ચાર્લ્સ પર્સી ચૂંટણી હારી ગયા. વોશિંગ્ટનમાં આજે પણ લોબીઇંગની તાકાત બતાવવા માટે ચાર્લ્સ પર્સીની હારને એક મોટી ચેતવણી (Political Warning) તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

ઇઝરાયેલ લોબી પાસે આટલી અઢળક શક્તિ ક્યાંથી આવે છે? 

અમેરિકા વિશ્વનો સૌથી મોટો સુપરપાવર હોવા છતાં તે એક નાના દેશ સામે આટલો લાચાર કેમ દેખાય છે? આની પાછળનું મુખ્ય ગણિત નીચે મુજબના પરિબળોમાં છુપાયેલું છે:

એન્જિન જેવું ફંડિંગ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા

અમેરિકામાં ચૂંટણીઓ અત્યંત ખર્ચાળ હોય છે. રાષ્ટ્રપતિથી લઈને સેનેટર કે હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સના સભ્યોને ચૂંટણી લડવા અને પ્રચાર કરવા માટે અબજો ડોલરની જરૂર પડે છે. અમેરિકામાં સક્રિય AIPAC (American Israel Public Affairs Committee) જેવા સંગઠનો, પોલિટિકલ એક્શન કમિટીઓ (PACs) અને સુપર પીએસી (Super PACs) ચૂંટણી ફંડિંગમાં સિંહફાળો આપે છે. જે નેતા ઇઝરાયેલના પક્ષમાં રહે છે તેને અઢળક ફંડ મળે છે, જ્યારે વિરોધ કરનાર સામે વિરોધી ઉમેદવારને ફંડ આપીને તેને ચૂંટણીના મેદાનમાં જ તોડી પાડવામાં આવે છે.

ઇવેન્જેલિકલ ખ્રિસ્તીઓનો સપોર્ટ 

અમેરિકામાં ઇઝરાયેલને માત્ર યહૂદીઓ જ સપોર્ટ કરે છે તેવું નથી. અમેરિકાની એક બહુ મોટી વોટબેંક કટ્ટરપંથી રાઈટ-વિંગ ઇવેન્જેલિકલ ખ્રિસ્તીઓ (Evangelical Christians) ની છે. ધાર્મિક માન્યતાઓના કારણે તેઓ માને છે કે ઇઝરાયેલનું અસ્તિત્વ પૃથ્વી પર ઈશ્વરની યોજનાનો એક ભાગ છે. આ વોટબેંક ખાસ કરીને રિપબ્લિકન પાર્ટી (Republican Party) ની કરોડરજ્જુ સમાન છે, જેને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પણ નારાજ કરી શકે નહીં.

શું દરેક હારનું એકમાત્ર કારણ ઇઝરાયેલ છે? 

રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, એવું કહેવું સંપૂર્ણપણે યોગ્ય નથી કે આ તમામ નેતાઓની હાર માત્ર અને માત્ર ઇઝરાયેલના કારણે જ થઈ હતી. દરેક ચૂંટણીમાં સ્થાનિક મુદ્દાઓ, આર્થિક મંદી, મોંઘવારી, બેરોજગારી અને વિદેશી કટોકટીઓ (જેમ કે કારતૂસ કે બંધક કટોકટી) બહુ મોટો ભાગ ભજવતી હોય છે.

પરંતુ, ઇતિહાસના આ તમામ ઉદાહરણો એ બાબત તરફ ચોક્કસ ઈશારો કરે છે કે ઇઝરાયેલ સાથેનો ટકરાવ અમેરિકન નેતાઓની પોલિટિકલ લાઈફને વધુ મુશ્કેલ અને જોખમી બનાવી દે છે. તેલ અવીવની નીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવવો એ વ્હાઇટ હાઉસના સિંહાસનને હચમચાવી મૂકે છે. તેથી જ અમેરિકાની વિદેશ નીતિ ભલે ગમે તેટલી બદલાય, પરંતુ ઇઝરાયેલ પ્રત્યેનો તેમનો અંધ સપોર્ટ ક્યારેય ઓછો થતો નથી.