કાગડાને કાગવાસ નાખ્યા વગર કેમ નથી સ્વીકારાતું શ્રાદ્ધ? જાણો પૌરાણિક રહસ્ય
છેલ્લું અપડેટ : 26 Aug 2026
હિંદુ ધર્મમાં પિતૃ પક્ષનું મોટું મહત્વ છે. આ દરમિયાન તમે ઘણી વાર તમારા ઘરના વડીલોને છત પર અથવા આંગણામાં કાગડા માટે ભોજન મુકતા જોયા હશે. પરંતુ, એક માન્યતા એ પણ છે કે જ્યાં સુધી કાગડો આવીને તે ભોજનને ચાખી ન લે, ત્યાં સુધી શ્રાદ્ધનો કર્મકાંડ અધૂરો મનાય છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે પોતાના પિતૃઓનું તર્પણ કરવા માટે કાગડાને જ માધ્યમ શા માટે બનાવવામાં આવ્યો? આની પાછળ ઊંડી ધાર્મિક માન્યતા અને પૌરાણિક કથા જોડાયેલી છે.
કાગડાને કેમ માનવામાં આવે છે પિતૃઓનું પ્રતીક?
ગરુડ પુરાણ અને અન્ય ધાર્મિક શાસ્ત્રો પ્રમાણે કાગડાને યમરાજનો સંદેશવાહક માનવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે પિતૃ પક્ષ દરમિયાન આપણા પૂર્વજો એટલે કે પિતૃ કાગડાનું રૂપ ધારણ કરીને ધરતી પર આવે છે અને પોતાના આ ભોજનનો સ્વીકાર કરે છે. કાગડાના માધ્યમથી જે પણ ભોજન અર્પિત કરવામાં આવે છે, તે સીધુ પિતૃઓની આત્મા સુધી પહોંચે છે અને તેમને શાંતિ આપે છે. આ ઉપરાંત કાગડાને ભવિષ્યમાં થનારી ઘટનાઓનો આભાસ થવાની અદ્ભુત ક્ષમતા માટે પણ જાણવામાં આવે છે.
પૌરાણિક કથા
ગોસ્વામી તુલસીદાસ જીની 'રામચરિતમાનસ'ના અરણ્યકાંડના શરૂઆતી દોહા અને ચોપાઈઓમાં જ આ કથાનું વર્ણન મળે છે.
"સીતા ચરન ચોંચ હતિ ભાગા। મૂઢ મંદમતિ કારન કાગા॥"
અર્થ- તે મૂર્ખ અને મંદબુદ્ધિ જયંત કાગડાનું રૂપ બનીને સીતા જીના ચરણોમાં ચાંચ મારીને ભાગી ગયો.
કથા પ્રમાણે ત્રેતાયુગમાં ઈન્દ્રદેવના પુત્ર 'જયંત'એ કાગડાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને માતા સીતાના પગમાં ચાંચ મારી દીધી. આનાથી માતા સીતાના પગમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું. જ્યારે ભગવાન શ્રીરામે આ જોયું, તો તેમણે એક તણખલાનું બાણ બનાવીને જયંત પર ચલાવી દીધું.
પોતાનો જીવ બચાવવા માટે જયંત ત્રણેય લોકમાં ભાગ્યો, પરંતુ કોઈએ તેની મદદ ન કરી. અંતમાં તે પાછો આવીને ભગવાન શ્રીરામ અને માતા સીતાના ચરણોમાં પડી ગયો અને ક્ષમા માંગી. પ્રભુ શ્રીરામે તેને માફ તો કરી દીધો, પરંતુ બાણનો પ્રભાવ ખાલી ન જાય, તેથી જયંતની એક આંખ ફોડી નાખી. આ સાથે જ શ્રીરામે જયંતને એ વરદાન પણ આપ્યું કે આજથી તમારા માધ્યમથી આપવામાં આવેલું ભોજન પિતૃઓને પ્રાપ્ત થશે અને તેનાથી તેમને તૃપ્તિ મળશે. ત્યારથી જ પિતૃ પક્ષમાં કાગડાને ભોજન કરાવવાની આ પરંપરા ચાલી રહી છે.
પિતૃ દોષથી મુક્તિ અને શુભ ફળ
શાસ્ત્રોમાં એવું પણ માનવામાં આવ્યું છે કે પિતૃ પક્ષ દરમિયાન કાગડાઓને ભોજન કરાવવાથી કુંડળીમાં મોજૂદ 'પિતૃ દોષ' અને 'કાલસર્પ દોષ' શાંત થાય છે. કાગડાને ભોજન આપવાથી પિતૃ ખુશ થાય છે અને આખા પરિવારને સુખ, સમૃદ્ધિ અને આરોગ્યતાના આશીર્વાદ આપે છે.
