VIDEO : Religion/ શિવલિંગની અડધી પરિક્રમા કેમ કરવામાં આવે છે? જાણો શિવ પૂજામાં શંખ વર્જિત હોવાનું મોટું રહસ્ય!
છેલ્લું અપડેટ : 02 Jun 2026
ભગવાન શિવને દેવોના દેવ મહાદેવ કહેવામાં આવે છે. તેઓ સૃષ્ટિના સંહારક હોવાની સાથે-સાથે કરુણા, તપસ્યા, ધ્યાન અને મોક્ષના પ્રતીક પણ છે. શિવભક્તો પૂરા શ્રદ્ધાભાવથી તેમની પૂજા-અર્ચના કરે છે, પરંતુ શિવ પૂજા સાથે જોડાયેલા કેટલાક એવા નિયમો છે જેનું પાલન કરવું વિશેષ જરૂરી માનવામાં આવ્યું છે. આ નિયમોમાં શિવલિંગની અડધી પરિક્રમા કરવી અને પૂજામાં શંખનો ઉપયોગ ન કરવો એ મુખ્ય છે. આ પરંપરાઓ પાછળ ધાર્મિક, પૌરાણિક અને આધ્યાત્મિક આધાર રહેલો છે.
શિવલિંગની પરિક્રમા અડધી કેમ કરવામાં આવે છે?
સામાન્ય રીતે મોટાભાગના દેવી-દેવતાઓની પૂર્ણ (આખી) પરિક્રમા કરવામાં આવે છે, પરંતુ શિવલિંગની પરિક્રમા સામાન્ય રીતે અડધી જ કરવાનો નિયમ છે. આની પાછળ શિવલિંગની સંરચના અને તેની સાથે જોડાયેલી માન્યતાઓ છે.
શિવલિંગની સંરચના: શાસ્ત્રો અનુસાર શિવલિંગનો નીચેનો ભાગ બ્રહ્મા ભાગ, મધ્ય ભાગ વિષ્ણુ ભાગ અને ઉપરનો ગોળાકાર ભાગ રુદ્ર ભાગ કહેવાય છે. શિવલિંગની સાથે જોડાયેલી જલધારી કે ગૌમુખ એ સ્થાન છે જ્યાંથી અભિષેકનું જળ બહાર નીકળે છે. આ ભાગ યમ દિશાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
ગૌમુખને ઓળંગવાની મનાઈ: શિવ મહાપુરાણ, પદ્મ પુરાણ અને અન્ય ગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે શિવલિંગની પરિક્રમા કરતી વખતે ગૌમુખ (જલધારી)ને ક્યારેય ઓળંગવી જોઈએ નહીં. એવું માનવામાં આવે છે કે આ ભાગ જીવન અને મૃત્યુના રહસ્યનો સંકેત છે. તેથી ભક્તો ગૌમુખ સુધી જઈને પાછા ફરે છે અને તે જ માર્ગે બીજી તરફ પહોંચીને પરિક્રમા પૂર્ણ કરે છે.
વૈરાગ્ય અને વિનમ્રતા: શિવને સંહાર અને મુક્તિના દેવ માનવામાં આવ્યા છે. અડધી પરિક્રમા એ દર્શાવે છે કે ભક્ત ભગવાન પ્રત્યે પૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખે છે અને તેમની દિવ્ય શક્તિઓ સામે હંમેશા વિનમ્ર રહે છે.
અડધી પરિક્રમા કરવાની સાચી રીત (ચંદ્રાકાર પરિક્રમા):
શિવલિંગની પરિક્રમા હંમેશા ડાબી બાજુથી (વામ દિશાથી) શરૂ કરવામાં આવે છે. ભક્ત ચાલતા ચાલતા ગૌમુખ સુધી પહોંચે છે અને ત્યાં અટકી જાય છે. ત્યારબાદ ત્યાંથી પાછા વળીને એ જ માર્ગે પાછા ફરે છે અને બીજી બાજુ જઈને ફરીથી ગૌમુખ પહેલાં અટકીને પરિક્રમા પૂરી કરે છે. આ દરમિયાન ગૌમુખની પાછળના ભાગથી ગોળ ફરીને જવાતું નથી.
શિવ પૂજામાં શંખનો ઉપયોગ કેમ નથી કરાતો?
હિન્દુ ધર્મમાં શંખને અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને તે ભગવાન વિષ્ણુના પ્રમુખ અસ્ત્રોમાંનું એક છે. મોટાભાગના પૂજા-પાઠમાં શંખનાદ શુભ માનવામાં આવે છે, પરંતુ શિવ પૂજામાં શંખથી જળ ચડાવવાની મનાઈ છે.
અસુર સાથે સંબંધિત કથા: પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, શંખનો સંબંધ એક અસુરના શરીર સાથે માનવામાં આવે છે, જેને ભગવાન વિષ્ણુએ પરાજિત કર્યો હતો. આ જ કારણે કેટલાક ગ્રંથોમાં શંખને "મૃતજ" એટલે કે મૃત શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો કહેવાયો છે. આ આધાર પર શિવ પૂજામાં શંખથી જળ અર્પણ કરવું યોગ્ય માનવામાં આવતું નથી.
શંખ ભગવાન વિષ્ણુને અત્યંત પ્રિય છે અને તેનો મુખ્ય સંબંધ વૈષ્ણવ પરંપરા સાથે છે. જ્યારે ભગવાન શિવની આરાધનાનું સ્વરૂપ ધ્યાન, મૌન, તપસ્યા અને આંતરિક સાધના પર આધારિત છે. તેથી શિવ પૂજામાં શાંતિ અને સરળતાને વધુ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
શંખધ્વનિ અને શિવ પૂજાનું સ્વરૂપ
શંખધ્વનિ ઉત્સવ, વિજય અને મંગળનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આનાથી વિપરીત શિવજી યોગ, સમાધિ અને વૈરાગ્યના દેવ છે. તેમની પૂજામાં શાંત ભાવ, ધ્યાન અને એકાગ્રતાનું વિશેષ મહત્વ છે.
આ જ કારણે શિવલિંગ પર સામાન્ય પાત્ર (તાંબા કે પિત્તળના કળશ)થી જળ, દૂધ કે પંચામૃત અર્પણ કરવાની પરંપરા વધુ પ્રચલિત છે. ઘણી ધાર્મિક માન્યતાઓમાં કહેવાયું છે કે શિવ પૂજામાં ઘોંઘાટ કે અવાજ કરતાં મૌન સાધના વધુ ફળદાયી નીવડે છે.
