સ્ત્રીઓ માટે શંખ વગાડવા પર પ્રતિબંધ ક્યાંથી આવ્યો? જાણો લોક માન્યતા અને પ્રાદેશિક પરંપરા
છેલ્લું અપડેટ : 24 Nov 2025
હિન્દુ પૂજામાં, શંખનો અવાજ ભગવાનનો અવાજ માનવામાં આવે છે. શંખ વગાડવાથી વાતાવરણ શુદ્ધ થાય છે, નકારાત્મક ઉર્જાનો નાશ થાય છે અને દેવી લક્ષ્મી પ્રસન્ન થાય છે. પરંતુ એક પ્રશ્ન વારંવાર પૂછવામાં આવે છે: શું સ્ત્રીઓ શંખ વગાડી શકે છે?
કેટલાક ઘરોમાં, તે સખત પ્રતિબંધિત છે, જ્યારે અન્યમાં, સ્ત્રીઓ દરરોજ શંખ વગાડે છે. ચાલો શાસ્ત્રોના આધારે સંપૂર્ણ સત્ય શોધીએ.
વેદ, પુરાણો અને શાસ્ત્રોમાં કોઈ સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ નથી
વૈદિક ગ્રંથો (ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ), 18 પુરાણો, રામાયણ, મહાભારત, મનુસ્મૃતિ, યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ, પરાશર સ્મૃતિ, ગૃહ્યસૂત્રો, ધર્મસિંધુ, નિર્ણયસિંધુ અથવા નિર્યસાગર જેવા કોઈ પણ મુખ્ય ગ્રંથોમાં એવું કહેવામાં આવ્યું નથી કે સ્ત્રીઓ શંખ વગાડી શકતી નથી. મત્સ્ય પુરાણ (અધ્યાય 260) અને સ્કંદ પુરાણમાં શંખના મહિમા વિશે વિસ્તૃત વર્ણન છે, પરંતુ લિંગ ભેદભાવનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. અગ્નિ પુરાણમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે, "શંખ નાદતિ યહ કશ્ચિત સ મુક્તાઃ સર્વપાતકૈહ," જેનો અર્થ થાય છે, "જે કોઈ શંખ વગાડે છે તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે." "યહ કશ્ચિત" માં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેનો સમાવેશ થાય છે.
આ પ્રતિબંધ ક્યાંથી આવ્યો? લોક માન્યતા અને પ્રાદેશિક પરંપરા
કેટલાક ઉત્તર ભારતીય પરિવારોમાં, આ નિયમ સ્થાપિત થયો કારણ કે શંખને દેવી લક્ષ્મીનો ભાઈ માનવામાં આવે છે. લોકવાયકામાં એવું માનવામાં આવે છે કે "ભાઈએ તેની બહેનના ઘરે શંખ ન વગાડવો જોઈએ." પ્રાચીન સમયમાં, શંખ યુદ્ધનું પ્રતીક પણ હતું, તેથી તે પુરુષો સાથે સંકળાયેલું હતું. કેટલાક લોકો કહે છે કે શંખનો અવાજ ખૂબ જ મોટો હોય છે, જ્યારે સ્ત્રીઓનો અવાજ નરમ હોય છે. જો કે, આ વિધાનોને શાસ્ત્રોક્ત રીતે સમર્થન આપવામાં આવતું નથી; તે ફક્ત પરંપરાઓ છે.
આ સ્થળોએ મહિલાઓ શંખ વગાડે છે
દક્ષિણ ભારત (કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આંધ્ર) માં લગભગ બધા વૈષ્ણવ-શૈવ મંદિરોમાં, પૂજારીઓ અને ઘરની સ્ત્રીઓ દરરોજ શંખ વગાડે છે. બંગાળમાં, દુર્ગા પૂજા અને કાલી પૂજા દરમિયાન, સ્ત્રીઓ સૌથી પહેલા શંખ વગાડે છે - આ વિધિ "શંખધ્વનિ" કહેવાય છે. ઓડિશાના જગન્નાથ પુરી મંદિરમાં, સ્ત્રીઓ કીર્તન સાથે શંખ વગાડે છે. બધા ઇસ્કોન મંદિરોમાં, સ્ત્રીઓ મોટા શંખ વગાડે છે. વૈષ્ણવ સંપ્રદાયો (રામાનંદી, ગૌડિય અને શ્રી સંપ્રદાયો)માં, સ્ત્રીઓ શંખ વગાડે છે તે વિધિનો એક આવશ્યક ભાગ છે.
મહિલાઓ શંખ વગાડી શકે છે
મહિલાઓને શંખ વગાડવા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. દરેક માટે ફક્ત બે જ સામાન્ય નિયમો છે: શંખ વગાડતા પહેલા શુદ્ધતા જાળવવાનું ખાસ ધ્યાન રાખો. માસિક સ્રાવ દરમિયાન શંખ ન ફૂંકવો જોઈએ. ઉપરાંત, હંમેશા શંખને સ્વચ્છ રાખો અને પૂજા પછી જ તેને વગાડો.
નોંધ: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.
