તુળજા ભવાની મંદિર: જ્યાં શિવાજી મહારાજને મળી હતી 'ભવાની તલવાર', જાણો આ શક્તિપીઠનો ઇતિહાસ
છેલ્લું અપડેટ : 22 Feb 2026
દેશભરના શક્તિપીઠ અને સિદ્ધપીઠ મંદિરોનો ઇતિહાસ આપણા પુરાણો અને શાસ્ત્રો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. મહારાષ્ટ્રમાં દેવી ભગવતીને સમર્પિત એક એવું પવિત્ર ધામ છે, જેના ચમત્કારો ભક્તોને મંત્રમુગ્ધ તો કરે જ છે, પરંતુ ભારતીય ઇતિહાસને લખવામાં પણ આ મંદિરે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. અમે વાત કરી રહ્યા છીએ મહારાષ્ટ્રના આરાધ્ય દેવી મા તુળજા ભવાની વિશે
દેવી ભવાનીનું આ શક્તિશાળી શક્તિપીઠ મહારાષ્ટ્રના ધારાશિવ (અગાઉ ઉસ્માનાબાદ) જિલ્લાના તુળજાપુરમાં સ્થિત છે. આ મંદિરની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે અહીં દેવીની પૂજા માત્ર એક મૂર્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ એક 'જીવંત સ્વરૂપ' તરીકે કરવામાં આવે છે. માન્યતા છે કે વર્ષમાં 21 દિવસ દેવી સ્વયં મંદિરના ગર્ભગૃહમાંથી નીકળીને શયનખંડમાં આરામ કરવા જાય છે. આ પરંપરાને કારણે જ તેમને જીવંત દેવી માનવામાં આવે છે.
અહીં દેવીની મૂર્તિ 'સ્વયંભૂ' (સ્વયં પ્રગટ) માનવામાં આવે છે. શાલીગ્રામ પથ્થરથી બનેલી આ દેશની એવી દુર્લભ પ્રતિમા છે જે 'ચલ મૂર્તિ' છે, એટલે કે તેને સ્થાનેથી હટાવી શકાય છે. મંદિરના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, તે હેમાડપંતી સ્થાપત્ય શૈલીમાં નિર્મિત છે. તેની સ્થાપના 12મી સદીમાં કદંબ વંશના મરાઠા મહામંડલેશ્વર મારાદેવ દ્વારા કરવામાં આવી હોવાનું મનાય છે.
મા તુળજા ભવાની છત્રપતિ શિવાજી મહારાજના કુળદેવી છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે શિવાજી મહારાજ દરેક યુદ્ધમાં જતા પહેલા માતાજીના આશીર્વાદ લેતા હતા. લોકવાયકા મુજબ, જ્યારે શિવાજી મહારાજ સ્વરાજ માટે મુઘલ સેના સામે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે માતા તુળજા ભવાનીએ સાક્ષાત્ પ્રગટ થઈને તેમને અજેય 'ભવાની તલવાર' ભેટમાં આપી હતી. આ તલવારના જોરે જ તેમણે શત્રુઓનો નાશ કર્યો હતો.
આ મંદિર એ જ જીવંત શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે જેણે ભારતનો ઇતિહાસ બદલવામાં બળ પૂરું પાડ્યું હતું. મહારાષ્ટ્રના લોકો માટે આસ્થાનું સર્વોચ્ચ કેન્દ્ર એવા આ મંદિરમાં દર વર્ષે નવરાત્રિ દરમિયાન લાખો ભક્તો ઉમટી પડે છે. એવી માન્યતા છે કે મા તુળજા ભવાનીના દર્શન માત્રથી દુશ્મનો પર વિજય મેળવવાનું વરદાન પ્રાપ્ત થાય છે.