સાસુ અને પુત્રવધૂના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે આ મંદિરનું નામ, જાણો તેની રસપ્રદ વાર્તા
છેલ્લું અપડેટ : 30 Jul 2026
ભારતને મંદિરોની ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીંના દરેક મંદિર તેના ઈતિહાસ, સ્થાપત્ય અને ધાર્મિક મહત્ત્વને કારણે એક અલગ ઓળખ ધરાવે છે. કેટલાક મંદિરો તેમની ચમત્કારિક માન્યતાઓ માટે પ્રખ્યાત છે, જ્યારે કેટલાક તેમના અદ્ભુત સ્થાપત્ય માટે.
રાજસ્થાનના ઉદયપુરમાં આવેલું સાસ-બહુ મંદિર એક એવું જ ઐતિહાસિક મંદિર છે. આ નામ પોતે જ સાસુ અને પુત્રવધૂ સાથેના તેના જોડાણ વિશે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ મંદિરમાં સાસુ કે પુત્રવધૂની પૂજા નથી થતી. છતાં, સદીઓથી, તે આ નામથી જાણીતું છે. આ મંદિરનો ઈતિહાસ, તેની કોતરણી અને તેના નામકરણની વાર્તા તેને ભારતના સૌથી રસપ્રદ મંદિરોમાંનું એક બનાવે છે.
સાસ-બહુ મંદિર ક્યાં આવેલું છે?
સાસ-બહુ મંદિર રાજસ્થાનના ઉદયપુરથી લગભગ 20 કિલોમીટર દૂર નાગડા નામના પ્રાચીન શહેરમાં સ્થિત છે. નાગડા એક સમયે મેવાડની પ્રાચીન રાજધાની હતી. અરવલ્લી ટેકરીઓ અને શાંત વાતાવરણ વચ્ચે આવેલું આ મંદિર સંકુલ ઈતિહાસ અને કલા પ્રેમીઓ માટે એક ખજાનો છે. આ સ્થળ કુદરતી સૌંદર્ય અને ઐતિહાસિક વારસાનું અદ્ભુત મિશ્રણ પ્રદાન કરે છે.
આ મંદિર ક્યારે અને કોણે બનાવ્યું?
ઈતિહાસકારોના મતે, સાસ-બહુ મંદિર 11મી સદીમાં મેવાડના શાસક મહારાણા મહિપાલ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિર લગભગ એક હજાર વર્ષ જૂનું છે અને હજુ પણ લોકોને તેની ભવ્યતાથી મોહિત કરે છે.
તેના નિર્માણનું ઐતિહાસિક કારણ?
રાજા મહિપાલની પત્ની ભગવાન વિષ્ણુની મહાન ભક્ત હતી, તેથી તેમના માટે સૌપ્રથમ વિશાળ સહસ્ત્રબાહુ (વિષ્ણુ) મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું.
પાછળથી, જ્યારે તેમના પુત્રના લગ્ન થયા, ત્યારે તેમની પુત્રવધૂ, ભગવાન શિવની ભક્ત, સંકુલની અંદર એક નાનું શિવ મંદિર બનાવ્યું.
તેનું નામ 'સાસ-બહુ' મંદિર કેમ રાખવામાં આવ્યું?
સૌથી રસપ્રદ પ્રશ્ન એ છે કે આ મંદિરનું નામ "સાસ-બહુ" કેમ રાખવામાં આવ્યું. આ મંદિરનું મૂળ નામ "સહસ્રબાહુ મંદિર" છે. સંસ્કૃતમાં, "સહસ્રબાહુ" નો અર્થ "હજાર હાથવાળું" થાય છે. સમય જતાં, સ્થાનિક ભાષામાં "સહસ્રબાહુ" નો ઉચ્ચાર બદલાઈને "સાસ-બહુ" થઈ ગયો. ધીમે ધીમે, આ નામ એટલું લોકપ્રિય બન્યું કે આજે આખું મંદિર સંકુલ આ નામથી ઓળખાય છે. આનો અર્થ એ છે કે મંદિરનું નામ કોઈ કૌટુંબિક સંબંધ પર આધારિત નથી, પરંતુ ભગવાન વિષ્ણુના નામના ભ્રષ્ટ સ્વરૂપ પર આધારિત છે.
સંકુલમાં કયા મંદિરો છે?
મંદિર સંકુલમાં બે મુખ્ય મંદિરો એકબીજાની સામે છે. મોટું મંદિર વિશાળ છે અને એવું માનવામાં આવે છે કે તે પરિવારના મોટા સભ્યો માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. બીજું મંદિર પ્રમાણમાં નાનું છે. આ કારણોસર, સ્થાનિક લોકો મોટા મંદિરને "સાસ" અને નાના મંદિરને "બહુ" કહેવા લાગ્યા. સમય જતાં, આ નામો લોકપ્રિય થયા.
મંદિરની સ્થાપત્ય શા માટે આટલી અનોખી છે?
રાજસ્થાનમાં પ્રાચીન મંદિર સ્થાપત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ સાસ-બહુ મંદિર માનવામાં આવે છે. મંદિરની દિવાલો, સ્તંભો અને છત પરની કોતરણી હજુ પણ મુલાકાતીઓને આશ્ચર્યચકિત કરે છે. જટિલ કોતરણીવાળા પથ્થરો દેવતાઓ, દેવીઓ, અપ્સરાઓ, નર્તકો, પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને પૌરાણિક વાર્તાઓનું ચિત્રણ કરે છે. મંડપની છત પરની કલાત્મક આકૃતિઓ અને સુંદર સ્તંભો તે સમયના કારીગરોની નોંધપાત્ર પ્રતિભા દર્શાવે છે. આધુનિક ટેકનોલોજી વિના પણ આવી ચોકસાઈ આકર્ષણનું કારણ બને છે.
શું સાસ-બહુ મંદિરમાં હજુ પણ પૂજા કરવામાં આવે છે?
હાલમાં, સાસ-બહુ મંદિર એક સંરક્ષિત ઐતિહાસિક સ્મારક તરીકે ASIના નિયંત્રણ હેઠળ છે. મધ્યયુગીન સમયગાળામાં વિદેશી આક્રમણ દરમિયાન મંદિરની મૂર્તિઓને ભારે નુકસાન થયું હતું. તેથી, હવે અહીં નિયમિત ધાર્મિક પૂજા થતી નથી; પ્રવાસીઓ ફક્ત સ્થાપત્ય અને ઈતિહાસની પ્રશંસા કરવા માટે આવે છે.
નોંધ:- આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.
