Religion: શ્રી હરિનારાયણનું એક એવું મંદિર, જ્યાં 108 ધારાઓમાંથી પસાર થઈને સ્નાન કરવાથી મળે છે મોક્ષ
છેલ્લું અપડેટ : 13 Aug 2025
શ્રી કૃષ્ણ જન્માષ્ટમીનો તહેવાર 16 ઓગસ્ટે ઉજવાવાનો છે, જેના માટે બધે તૈયારીઓ જોરશોરથી ચાલી રહી છે. દેશ અને દુનિયામાં લીલાધરના ઘણા મંદિરો છે, જે આધ્યાત્મિકતાની એક અલગ જ વાર્તા રજૂ કરે છે, જેમાં લોકોની ઊંડી શ્રદ્ધા, વિશ્વાસ અને પ્રેમ પણ હાજર છે.
નેપાળના મુસ્તાંગ જિલ્લામાં આવેલું શ્રી હરિ નારાયણ મુક્તિનાથ મંદિર પણ એક એવું અનોખું મંદિર છે, જ્યાં 108 ધારાઓમાં સ્નાન કરવાથી પાપોથી મુક્તિ મળે છે અને હરિના આશીર્વાદ મળે છે. વાસ્તવમાં, વૈષ્ણવ સમુદાયનું આ મંદિર લોકોની શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર તેમજ મુક્તિનું સ્થળ માનવામાં આવે છે.
આ મંદિર માત્ર હિન્દુઓ માટે જ નહીં પરંતુ બૌદ્ધો માટે પણ પવિત્ર છે, જન્માષ્ટમીના અવસરે અહીં ભક્તોની ભારે ભીડ ઉમટે છે.
મુક્તિનાથનો અર્થ થાય છે મોક્ષનો ભગવાન અથવા મોક્ષ આપનાર ભગવાન. 3710 મીટરની ઊંચાઈએ હિમાલયના ખોળામાં આવેલું આ મંદિર નારાયણને સમર્પિત છે, જેમના અવતાર કૃષ્ણ છે. પુરાણો અનુસાર, આ સ્થળ ગંડકી નદી સાથે જોડાયેલું છે, જ્યાં શાલિગ્રામ ખડકો મળી આવે છે. શાલિગ્રામના આ ખડકોને પ્રકૃતિના જીવંત પથ્થરો માનવામાં આવે છે. શાલિગ્રામ સ્વયં પ્રગટ માનવામાં આવે છે, એટલે કે, તેમને પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાની જરૂર નથી. કોઈપણ વ્યક્તિ ઘર કે મંદિરમાં સ્થાપિત કરીને તેમની પૂજા કરી શકે છે. નેપાળના મુક્તિનાથ વિસ્તારમાં આ શાલિગ્રામ ખડકોનો મોટો પ્રવાહ જોવા મળે છે. અહીં પાણીની નીચે મોટા પથ્થરો મળી આવે છે. જેને કોતરીને મૂર્તિઓ પણ બનાવવામાં આવે છે.
જન્માષ્ટમી પર, ભક્તો આ મુક્તિનાથ ધામમાં કૃષ્ણના બાળપણના નાટકોને યાદ કરે છે. મુક્તિનાથ મંદિરનો ઇતિહાસ 300-1000 ઈ.સ. વચ્ચે લખાયેલા પુરાણો સાથે જોડાયેલો છે. તેને વિશ્વના સૌથી જૂના વિષ્ણુ મંદિરોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. તેને 24 તાંત્રિક સ્થળોમાંથી એક પણ માનવામાં આવે છે.
રામાયણ, બરાહ પુરાણ સ્કંદ પુરાણ જેવા હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં પણ મુક્તિ ક્ષેત્ર અથવા મુક્તિનાથ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત આ મંદિર 19મી સદીની શરૂઆતમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું. નારાયણની મૂર્તિ 16મી સદીની હોવાનું માનવામાં આવે છે, તેથી એવું પણ માનવામાં આવે છે કે પેગોડા રચના પહેલા તે સ્થળે એક મંદિર હતું. નેપાળ ભારતના ઘણા હિન્દુ યાત્રાળુઓ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવા માટે આ સ્થાનની મુલાકાત લે છે.
બ્રહ્માએ અહીં તપસ્યા કરી હતી
એક દંતકથા અનુસાર, બ્રહ્માએ અહીં તપસ્યા કરી હતી અને વિષ્ણુ તેમને દર્શન આપ્યા હતા. બીજી દંતકથા ગુરુ રિનપોચે (પદ્મસંભવ) સાથે સંકળાયેલી છે, જે તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક હતા. તેઓ તિબેટ જતા સમયે અહીં રોકાયા હતા અને ધ્યાન કર્યું હતું, જેનાથી મંદિરને બૌદ્ધ મહત્વ પણ મળ્યું હતું.
આદિ શંકરાચાર્ય 8મી સદીમાં અહીં આવ્યા હતા અને તેને આધ્યાત્મિક શક્તિનું કેન્દ્ર માનતા હતા. અહીં મંદિરમાં બિરાજમાન ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુ મોક્ષદાતા તરીકે બિરાજમાન છે. ભક્તો જન્માષ્ટમી તેમજ અન્ય ધાર્મિક પ્રસંગોએ અહીં દર્શન કરવા આવે છે. મંદિરમાં પ્રવેશતા પહેલા, ગૌમુખમાંથી 108 ધારાઓ વહે છે અને તેની બાજુમાં બે પાણીના તળાવો છે. આ 108 સહસ્ત્રધાર લક્ષ્મી કુંડ અને સરસ્વતી કુંડ વિશે એવી માન્યતા છે કે તેમાં સ્નાન કરવાથી ભક્તોને વર્તમાન જીવનના તમામ પાપો અને ભાગ્યમાંથી મુક્તિ મળે છે.
મંદિરની સ્થાપત્ય પેગોડા શૈલીની છે. આ મંદિરની રચના ત્રણ માળની છે, જેમાં મુખ્ય મૂર્તિ ભગવાન વિષ્ણુની છે. આ સાથે, દેવી લક્ષ્મી અને દેવી સરસ્વતી પણ અહીં બિરાજમાન છે.
અહીં ગૌમુખી ગંગામાંથી 108 ધારાઓ નીકળે છે, જે ખૂબ જ ઠંડી છે. ભક્તો તેમાં સ્નાન કરે છે અને પાપોથી મુક્તિ સાથે મુક્તિ માટે શ્રી હરિનારાયણને પ્રાર્થના કરે છે. બૌદ્ધો તેને ચુમિગ ગ્યાત્સા કહે છે, જેનો અર્થ 108 ધોધ છે.
જન્માષ્ટમી દરમિયાન, મંદિરમાં વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે, જ્યાં કૃષ્ણની આરતી ભજન ગવાય છે. ભક્તોનું માનવું છે કે કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી નિમિત્તે અહીં સ્નાન કરવાથી સુખ અને શાંતિ મળે છે, અને પરિવારમાં સુખ અને સમૃદ્ધિ રહે છે.
