પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે શ્રાદ્ધ: જો સામગ્રી કે ધન ન હોય તો શાસ્ત્રોક્ત સરળ વિકલ્પો
છેલ્લું અપડેટ : 05 Oct 2026
પૂર્વજો (પિતૃઓ)ની આત્મશાંતિ અને સંતોષ માટે શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અનુસાર શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવપૂર્વક કરવામાં આવતા તર્પણ તેમજ અન્ય ધાર્મિક વિધિઓને શ્રાદ્ધ કહેવામાં આવે છે. પૂર્વજોનું સ્મરણ કરીને તેમને ભાવપૂર્વક અર્પણ, સમર્પણ કે પિંડદાન કરવું એ શ્રાદ્ધનું મૂળ તત્ત્વ છે.
શ્રાદ્ધ પક્ષ દરમિયાન શાસ્ત્રોમાં ગયાજી, પુષ્કર, હરિદ્વાર (કનખલ), બદ્રીનાથ, પવિત્ર પ્રયાગરાજ કે કાશી જેવાં તીર્થક્ષેત્રોમાં શ્રાદ્ધ કરવાનો મહિમા ગવાયો છે. જે લોકો આવાં પવિત્ર સ્થળોએ જવા અસમર્થ હોય, તેઓ કોઈપણ પવિત્ર નદી, તળાવ કે કૂવાના જળથી પણ પોતાના ઘરે રહીને શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરી શકે છે.
જો ભોજન કે દાન કરાવવાની આર્થિક સક્ષમતા ન હોય તો શું કરવું?
જો આર્થિક તંગી કે યોગ્ય સામગ્રીના અભાવે તમે બ્રાહ્મણભોજન કે મોટું દાન ન કરાવી શકો, તો તમારી યથાશક્તિ મુજબ દાન કરવું જોઈએ:
જો રાંધેલું ભોજન કરાવવું શક્ય ન હોય, તો કાચું અનાજ (સીધું) કોઈ સદાચારી બ્રાહ્મણને અર્પણ કરો.
જો અનાજ આપવું પણ શક્ય ન હોય, તો થોડા તલનું દાન કરો.
જો તલનું દાન પણ ન થઈ શકે, તો માત્ર સાત કે આઠ કાળા તલ પાણીમાં મેળવીને પિતૃઓને ભક્તિભાવપૂર્વક જલાંજલિ (અર્ધ્ય) અર્પણ કરો.
શ્રાદ્ધના ઉત્તમ વિકલ્પ તરીકે ગાયને એક દિવસનો લીલો ચારો પ્રેમપૂર્વક ખવડાવવાનું પણ વિધાન છે.
વરાહ પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણમાં દર્શાવ્યા મુજબ, અત્યંત ગરીબીની સ્થિતિમાં વ્યક્તિ કાચું અનાજ, વનસ્પતિ કે પોતાની શક્તિ અનુસાર સામાન્ય દક્ષિણા આપી શકે છે, અથવા જાતે ઘાસ કાપીને ગાયને ખવડાવી શકે છે.
જો આમાંથી એક પણ બાબત શક્ય ન હોય, તો નિર્જન વન કે વૃક્ષ પાસે જઈ બંને હાથ આકાશ તરફ ઊંચા કરીને દિશાઓના રક્ષકો અને પિતૃઓને પ્રાર્થના કરવી:
"મારી પાસે મારા પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરવા માટે ધન કે કોઈ ભૌતિક સંપત્તિ નથી. હું તેમને માત્ર મારી શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવથી પ્રણામ કરું છું. મારા પૂર્વજો મારી ભાવપૂર્ણ પ્રાર્થનાથી જ તૃપ્ત થાય."
શાસ્ત્રો અને પુરાણોમાં શું ઉલ્લેખ છે?
ગોભિલ સ્મૃતિ: જો સાધનો મર્યાદિત હોય, તો દર્ભ (કુશ) વડે આસન બનાવી યથાશક્તિ નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને શ્રાદ્ધવિધિ સંપન્ન કરવી.
સ્કંદ પુરાણ: મુસાફરી દરમિયાન, કટોકટી કે નાણાકીય મુશ્કેલીમાં, માંદગી કે અશૌચ જેવી વિષમ પરિસ્થિતિઓમાં પણ વ્યક્તિ પાસે ઉપલબ્ધ સામગ્રી વડે ભાવપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરી શકાય છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ સક્ષમ અને ધનવાન હોવા છતાં લોભ કે આળસ કરીને શ્રાદ્ધ ટાળે છે, તેના પિતૃઓ અસંતુષ્ટ થાય છે.
વાલ્મીકિ રામાયણ (અયોધ્યા કાંડ): વનવાસ દરમિયાન ભગવાન શ્રીરામે પોતાના પિતા દશરથજીનું શ્રાદ્ધ ઈંગુદીનાં ફળ, બોર અને વનની કંદમૂળ-વનસ્પતિથી કર્યું હતું. શાસ્ત્ર કહે છે:
इङ्गुदैर्बदरैर्बिल्वैः रामस्तर्पयते पितॄन्।
यदन्नः पुरुषો भुङ्क्ते तदन्नास्तस्य देवताः॥
અર્થાત્, મનુષ્ય જે અન્ન પોતે ગ્રહણ કરે છે, તે જ અન્ન તેના દેવતાઓ અને પિતૃઓને અર્પણ કરવા યોગ્ય બને છે.
આથી ધર્મશાસ્ત્રોનો સાર એ છે કે—"તસ્માત્ સ્વશક્ત્યા વિધિવત્ શાકમાત્રેણાપિ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્"—એટલે કે દરેક વ્યક્તિએ પોતાની શક્તિ અને સામર્થ્ય અનુસાર ઉપલબ્ધ શાકભાજી કે સાદા આહાર વડે પણ પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ અચૂક કરવું જોઈએ; કારણ કે શ્રાદ્ધમાં ધન કરતાં શ્રદ્ધા અને ભાવ સર્વોપરી છે.
