Religion: અષાઢ મહિનાની શરૂઆત સાથે જ લાગશે ચાતુર્માસ! જાણો ક્યારે છે દેવશયની એકાદશી
છેલ્લું અપડેટ : 15 Jun 2026
હિન્દુ ધર્મમાં અષાઢ મહિનાને અત્યંત પવિત્ર અને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ એવો સમય છે જ્યારે પ્રકૃતિમાં મોટો બદલાવ આવે છે; ઉનાળાની ઋતુ ધીમે-ધીમે વિદાય લે છે અને વર્ષાઋતુનું આગમન થાય છે.
પરંતુ આ મહિનાનું સૌથી મોટું ધાર્મિક મહત્વ ભગવાન વિષ્ણુની નિદ્રા સાથે સંકળાયેલું છે. અષાઢ મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશીને 'દેવશયની એકાદશી' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે આ દિવસથી ભગવાન વિષ્ણુ આગામી ચાર મહિના માટે યોગનિદ્રામાં જાય છે. હિન્દુ પરંપરામાં આ સમયગાળાનું વિશેષ મહત્વ છે. અષાઢ મહિનાનું મહત્વ અને દેવશયની એકાદશીના રહસ્ય વિશે વિગતવાર જાણીએ.
અષાઢ મહિનો ક્યારે શરૂ થશે?
દ્રિક પંચાંગ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૬માં અષાઢ મહિનો મંગળવાર, ૩૦ જૂન ૨૦૨૬ના રોજ શરૂ થશે અને ૨૯ જુલાઈ ૨૦૨૬, બુધવારના રોજ સમાપ્ત થશે. હિન્દુ કેલેન્ડર (વિક્રમ સંવત) મુજબ અષાઢ એ વર્ષનો ચોથો મહિનો છે.
દેવશયની એકાદશીનું શું મહત્વ છે?
અષાઢ મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશીને દેવશયની એકાદશી કહેવાય છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગની શય્યા પર યોગનિદ્રામાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યારબાદ તેઓ આગામી ચાર મહિના સુધી આરામ કરે છે અને કારતક મહિનાના શુક્લ પક્ષની એકાદશી એટલે કે 'દેવઉઠી એકાદશી' (પ્રબોધિની એકાદશી) ના રોજ જાગે છે. આ ચાર મહિનાના સમયગાળાને 'ચાતુર્માસ' કહેવામાં આવે છે. ચાતુર્માસના અંત પછી જ લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, મુંડન, જનોઈ (યજ્ઞોપવીત) અને અન્ય તમામ શુભ કાર્યો ફરી શરૂ થાય છે. દૃક પંચાંગ અનુસાર, ૨૦૨૬ માં દેવશયની એકાદશી ૨૫ જુલાઈ ૨૦૨૬, શનિવારના રોજ આવે છે.
ભગવાન વિષ્ણુ યોગનિદ્રામાં શા માટે જાય છે?
વિષ્ણુ પુરાણ અનુસાર, ભગવાન વિષ્ણુ સૃષ્ટિના પાલનહાર છે. દેવશયની એકાદશીના દિવસે તેમનું યોગનિદ્રામાં જવું એ માત્ર શારીરિક આરામ નથી, પરંતુ એક દૈવી અને આધ્યાત્મિક પ્રક્રિયા છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સમય દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુ બાહ્ય પ્રવૃત્તિઓથી અલિપ્ત થઈને બ્રહ્માંડના સંતુલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. યોગનિદ્રાનો અર્થ સામાન્ય ઊંઘ નથી; આ એક એવી દૈવી અવસ્થા છે જેમાં ભગવાન સંપૂર્ણપણે ધ્યાનમાં લીન હોય છે.
ચાતુર્માસ દરમિયાન શુભ કાર્યો કેમ કરવામાં આવતા નથી?
અષાઢથી કારતક સુધીનો સમયગાળો ચોમાસાની ઋતુનો મુખ્ય સમય હોય છે. પ્રાચીન સમયમાં આ દિવસોમાં મુસાફરી કરવી ખૂબ જ મુશ્કેલ હતી, તેથી ઋષિ-મુનિઓ અને સંતો એક જ જગ્યાએ રહીને તપ, જપ અને ધ્યાન કરતા હતા. આ કારણે આ સમયગાળા દરમિયાન લગ્ન અને અન્ય મોટા મંગળ કાર્યો મુલતવી રાખવાની પરંપરા શરૂ થઈ. એવી પણ ધાર્મિક માન્યતા છે કે જ્યારે બ્રહ્માંડના પાલનહાર ભગવાન વિષ્ણુ પોતે યોગનિદ્રામાં હોય, ત્યારે કોઈ નવું શુભ કાર્ય શરૂ ન કરવું જોઈએ. તેથી, તમામ માંગલિક કાર્યો દેવઉઠી એકાદશી પછી જ કરવામાં આવે છે.
અષાઢ મહિનામાં શું કરવું શુભ માનવામાં આવે છે?
ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા, ઉપવાસ, દાન, જાપ અને ધાર્મિક ગ્રંથોના પાઠ માટે અષાઢ મહિનો વિશેષ ફળદાયી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન 'વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ'નો પાઠ, શ્રી હરિનું ધ્યાન, તુલસી પૂજા અને જરૂરિયાતમંદોને દાન કરવું અત્યંત શુભ ગણાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ મહિનામાં કરવામાં આવતી ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓનું અનેક ગણું પુણ્ય મળે છે અને તેનાથી જીવનમાં સુખ, શાંતિ તેમજ સમૃદ્ધિનો માર્ગ મોકળો થાય છે.
નોંધ:- આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.