VIDEO: ગળામાં ફાંસીનો ફંદો અને જીવતે જીવ ચિતા પર...., આદિવાસીઓ કેમ બન્યા આકરા? જાણો શું છે સમગ્ર મામલો
છેલ્લું અપડેટ : 17 Jul 2026
મધ્ય પ્રદેશ (Madhya Pradesh) ના છતરપુર જિલ્લામાંથી વિરોધ પ્રદર્શનની કેટલીક એવી ચોંકાવનારી તસવીરો સામે આવી છે, જેણે સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. અહીં આદિવાસી મહિલાઓના ગળામાં ફાંસીનો ફંદો (Noose) લટકી રહ્યો છે, કેટલાક લોકો પ્રતીકાત્મક ચિતા (Funeral Pyre) પર શાંત સૂતેલા દેખાય છે, તો વળી કેટલાક ગ્રામજનો બારાના નદીના પાણીમાં કમર સુધી ડૂબીને ઊભા છે. આ કોઈ આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કે નિરાશાનું પગલું નથી, પરંતુ પોતાના હક્ક અને જમીન માટે આદિવાસીઓ દ્વારા કરવામાં આવી રહેલું એક સુનિયોજિત પ્રદર્શન (Protest) છે.
આ આદિવાસી પરિવારો માત્ર વળતર (Compensation) માટે જ નહીં, પણ પેઢીઓથી જે જમીનને પોતાનું ઘર માનતા આવ્યા છે તેની રક્ષા માટે લડી રહ્યા છે. દેશના પ્રથમ નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ એટલે કે 'કેન-બેટવા રિવર લિંક પ્રોજેક્ટ' (Ken-Betwa River Link Project) ના કારણે વિસ્થાપિત થઈ રહેલા લોકો અને વિકાસ (Development) વચ્ચેનો વિવાદ હવે ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે.
વિકાસ વિરુદ્ધ વિસ્થાપનનો મોટો વિવાદ
આંદોલનકારીઓનો આરોપ છે કે વહીવટી તંત્રે તેમને પૂરતું વળતર (Full Compensation) આપ્યા વિના જ તેમની જમીનનો કબજો લઈ લીધો છે. આના કારણે સેંકડો વિસ્થાપિત (Displaced) પરિવારો આજીવિકા, ખેતીની જમીન અને પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ (Cultural Identity) ગુમાવી ચૂક્યા છે. ગ્રામજનોએ પ્રશાસન પર ગેરકાયદેસર રીતે હાંકી કાઢવાના (Illegal Evictions), વીજળી કાપી નાખવાના અને ગ્રામજનો સામે ખોટા પોલીસ કેસ (False Police Cases) દાખલ કરવાના ગંભીર આક્ષેપો પણ કર્યા છે. આ ઉપરાંત, ઘણા અસરગ્રસ્ત પરિવારોના નામ સત્તાવાર પુનર્વસન યાદી (Official Rehabilitation List) માંથી પણ બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.
શું છે કરોડો રૂપિયાનો આ પ્રોજેક્ટ?
રૂ. 44,605 કરોડનો આ કેન-બેટવા લિંક પ્રોજેક્ટ ભારત સરકારનો એક અત્યંત મહત્વકાંક્ષી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ (Infrastructure Project) છે.
-
આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા કેન નદીના બેસિનમાંથી પાણીને બેટવા બેસિનમાં ટ્રાન્સફર (Transfer) કરવામાં આવશે.
-
તેનાથી મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશના બુંદેલખંડ વિસ્તારની પાણીની અછત (Water Scarcity) દૂર થશે.
-
આ પ્રોજેક્ટથી 10.62 લાખ હેક્ટર જમીનને સિંચાઈ (Irrigation) મળશે.
-
આશરે 62 લાખ લોકોને પીવાનું શુદ્ધ પાણી મળશે અને 130 મેગાવોટ (MW) વીજળીનું ઉત્પાદન થશે.
પરંતુ સ્થાનિક આદિવાસીઓ માટે આ ભવ્ય પ્રોજેક્ટ માત્ર અનિશ્ચિતતા, વિસ્થાપન અને સંઘર્ષની વાર્તા લઈને આવ્યો છે.
અધૂરો અમલ અને પારદર્શિતાની માંગ
આ આંદોલનનું નેતૃત્વ 'જય કિસાન સંગઠન' (Jai Kisan Organisation) ના નેતા અમિત ભટનાગર કરી રહ્યા છે, જેઓ અનિશ્ચિત મુદ્દતના ઉપવાસ (Indefinite Hunger Strike) પર બેઠા છે. ભટનાગરનો દાવો છે કે માત્ર કેન-બેટવા જ નહીં, પણ મઝગાંવ અને રુંઝ સિંચાઈ પ્રોજેક્ટના અસરગ્રસ્તોને પણ વારંવારના વચનો છતાં હજુ સુધી ન્યાય મળ્યો નથી.
આંદોલનકારીઓની મુખ્ય માંગ પારદર્શિતા (Transparency) ની છે. પ્રશાસનનો દાવો છે કે અગાઉ બાકાત રહી ગયેલા 638 પરિવારોને યાદીમાં ઉમેરી દેવાયા છે, પરંતુ અમિત ભટનાગર આ દાવાને નકારી રહ્યા છે અને કહી રહ્યા છે કે 'મૈનારી' જેવા ગામોના નામો હજુ પણ ગાયબ છે. આથી, દરેક ગામમાં લાભાર્થીઓની સંપૂર્ણ યાદી જાહેરમાં પ્રદર્શિત (Publicly Displayed) કરવામાં આવે તેવી માંગ ઉઠી છે. આદિવાસીઓનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી પ્રોપર પુનર્વસન (Rehabilitation) ન થાય, ત્યાં સુધી ડેમનું બાંધકામ આગળ વધવું જોઈએ નહીં.
આંદોલનના વિવિધ સ્વરૂપો
આ શાંતિપૂર્ણ આંદોલન સમય સાથે વધુ ઉગ્ર અને નાટકીય બન્યું છે, જેમાં અલગ-અલગ તબક્કે અનોખો વિરોધ જોવા મળ્યો છે:
-
ચિતા સત્યાગ્રહ (Chita Satyagraha): વિસ્થાપિત ગ્રામજનો પ્રતીકાત્મક ચિતા પર સૂઈ ગયા હતા. તેમનું કહેવું હતું કે ઘર, જમીન અને જંગલ છીનવાઈ ગયા પછી તેઓ જીવતા જીવ જ 'મરી' ગયા છે.
-
મિટ્ટી સત્યાગ્રહ (Mitti Satyagraha): પ્રદર્શનકારીઓએ પોતાના શરીર પર માટી લગાવીને વિરોધ કર્યો કે આ જમીન તેમની ઓળખનો એક અવિભાજ્ય હિસ્સો છે.
-
જલ સત્યાગ્રહ (Jal Satyagraha): ગ્રામજનો બારાના નદીના પાણીમાં કલાકો સુધી ઊભા રહ્યા, જે મધ્ય ભારતના જમીન આંદોલનોનો એક જાણીતો રસ્તો છે.
-
ફાંસી સત્યાગ્રહ (Phansi Satyagraha): આ આંદોલનનો સૌથી ચોંકાવનારો તબક્કો છે. આદિવાસી મહિલાઓએ ગળામાં ફાંસીનો ફંદો લગાવી દીધો છે અને માંગ કરી છે કે જો સરકાર ન્યાય ન આપી શકતી હોય, તો તેમને સત્તાવાર રીતે ઈચ્છામૃત્યુ (Euthanasia) ની મંજૂરી આપવામાં આવે.
મહિલાઓ સંભાળી રહી છે મોરચો
આ સમગ્ર આંદોલનનું સૌથી મોટું પાસું એ છે કે આદિવાસી મહિલાઓ આ લડાઈમાં સૌથી આગળ (Forefront) રહી છે. જલ સત્યાગ્રહથી લઈને ફાંસીના ફંદા લગાવવા સુધી મહિલાઓ જ મોરચો સંભાળી રહી છે. તેમના માટે આ જંગલ, નદી અને જમીન માત્ર કોઈ આર્થિક સંપત્તિ (Economic Assets) નથી, પરંતુ તેમની સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિક ઓળખ છે. આ જમીન ગુમાવવાનો અર્થ છે તેમની આખી જીવનશૈલીનો અંત.
રાજકીય ગરમાવો અને પ્રશાસનનો પક્ષ
આંદોલન બીજા સપ્તાહમાં પ્રવેશી ચૂક્યું હોવાથી હવે તેમાં રાજકીય એન્ટ્રી (Political Entry) પણ થઈ છે. વિપક્ષના નેતા (Leader of Opposition) ઉમંગ સિંઘારે પ્રદર્શન સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને કોંગ્રેસ પક્ષ તરફથી આંદોલનને ટેકો (Support) જાહેર કર્યો હતો. તેમણે પ્રદર્શનકારીઓ માટે બેઝિક સુવિધાઓ જેમ કે પીવાનું પાણી અને તબીબી સહાય (Medical Assistance) ન હોવા બદલ સરકારની ટીકા કરી હતી અને સમગ્ર મામલે એક સંયુક્ત સમિતિ (Joint Committee) બનાવી તપાસ કરવાની માંગ કરી છે.
બીજી તરફ, છતરપુરના કલેક્ટર (Collector) પાર્થ જેસ્વાલે આક્ષેપોને નકારી કાઢતા જણાવ્યું છે કે પ્રશાસન સતત ગ્રામજનોના સંપર્કમાં છે. એપ્રિલ મહિનામાં થયેલા આંદોલનની તમામ માંગણીઓ સ્વીકારી લેવામાં આવી હતી અને મધ્ય પ્રદેશ કેબિનેટે રિલીફ પેકેજ (Relief Package) પણ વધાર્યું છે. પ્રશાસન અનુસાર, કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓ પડોશી પન્ના (Panna) જિલ્લાના છે, જેમના પ્રશ્નો પણ ઉકેલવામાં આવી રહ્યા છે.
બુંદેલખંડ વિસ્તારની પાણીની સમસ્યાના અંત તરીકે કેન-બેટવા પ્રોજેક્ટ ભલે દેશ માટે મોડેલ (Model) ગણાતો હોય, પણ કુપી ગામ નજીક એકઠા થયેલા આદિવાસીઓ માટે સવાલ માત્ર નાણાકીય સહાયનો નથી. તેમની જીદ છે કે પુનર્વસનનો સાચો અર્થ તેમની આજીવિકા પુનઃસ્થાપિત કરવી અને વિસ્થાપન (Displacement) પહેલાં તેમની સામાજિક-સાંસ્કૃતિક ઓળખનું રક્ષણ કરવું એ છે. દેશના આટલા મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ પાછળ સામાન્ય માણસે કેટલી કિંમત ચૂકવવી પડે છે, આ તસવીરો તેનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ છે.