પાર્ટીમાં ફૂટ પડે તો નામ અને ચૂંટણી ચિહ્ન કોને મળે? TMC પહેલાં પણ થઈ ચૂકી છે આવી મોટી લડાઈ
છેલ્લું અપડેટ : 19 Sept 2026
પશ્ચિમ બંગાળની તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)માં પાર્ટીના નામ અને ચૂંટણી ચિહ્નને લઈને વિવાદ હવે ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India) સુધી પહોંચી ગયો છે. મમતા બેનર્જી અને ઋતબ્રત બેનર્જીના નેતૃત્વવાળા જૂથો પોતાને મૂળ TMC ગણાવી રહ્યા છે. 17 સપ્ટેમ્બરે ચૂંટણી પંચે વચગાળાના આદેશમાં બંને જૂથોને આગામી પેટાચૂંટણી માટે મૂળ ‘ઓલ ઈન્ડિયા તૃણમૂલ કોંગ્રેસ’ નામ અને ‘ફૂલ-ઘાસ’ ચિહ્નના ઉપયોગથી રોક્યા હતા.
TMCમાં વિવાદ કેવી રીતે શરૂ થયો?
પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી બાદ TMCમાં પક્ષના નેતૃત્વ અને સંગઠનને લઈને વિવાદ ઊભો થયો. ઋતબ્રત બેનર્જીના નેતૃત્વવાળા બળવાખોર જૂથે પાર્ટીના વિધાનસભા દળ અને ત્યારબાદ સંગઠન પર પણ દાવો કર્યો. જૂથે મમતા બેનર્જીને હટાવીને અરূপ રાયને પાર્ટીના અધ્યક્ષ બનાવ્યાનો દાવો કર્યો હતો.
આ પછી બંને જૂથોએ પોતાને ‘અસલી TMC’ ગણાવીને પાર્ટીના નામ, સંગઠન અને ચૂંટણી ચિહ્ન પર દાવો કર્યો. મામલો ચૂંટણી પંચ સમક્ષ પહોંચ્યો અને બંને પક્ષોની દલીલો તથા દસ્તાવેજોની તપાસ શરૂ થઈ.
ચૂંટણી પંચે હાલમાં શું નિર્ણય લીધો?
17 સપ્ટેમ્બરના વચગાળાના આદેશમાં ચૂંટણી પંચે બંને જૂથોને TMCનું મૂળ નામ અને ‘ફૂલ-ઘાસ’ ચિહ્ન વાપરવા પર રોક લગાવી. બંને જૂથોને આગામી પેટાચૂંટણી માટે અલગ નામ અને ફ્રી સિમ્બોલ (Free Symbol) પસંદ કરવાની પ્રક્રિયામાં મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ વ્યવસ્થા અંતિમ નિર્ણય સુધી વચગાળાની છે.
18 સપ્ટેમ્બરે મમતા બેનર્જી જૂથને ‘મમતા ઓલ ઈન્ડિયા તૃણમૂલ કોંગ્રેસ’ નામ સાથે ‘ફૂટબોલ પ્લેયર’ ચિહ્ન મળ્યું, જ્યારે ઋતબ્રત જૂથને ‘ડેમોક્રેટિક તૃણમૂલ કોંગ્રેસ’ નામ અને ‘લિફાફો’ ચિહ્ન ફાળવવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલ છે. આ ફાળવણી મૂળ TMCના નામ-ચિહ્ન પર અંતિમ નિર્ણય નથી.
ચૂંટણી ચિહ્નોની જરૂર કેમ પડી?
ભારતમાં ચૂંટણીના શરૂઆતના સમયગાળામાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ઓછું હતું. તેથી મતદારો માટે ઉમેદવાર અને પાર્ટીના નામ વાંચીને ઓળખ કરવી મુશ્કેલ બનતી હતી. અલગ-અલગ ચિહ્નો દ્વારા પક્ષો અને ઉમેદવારોને સરળતાથી ઓળખી શકાય તે માટે ચૂંટણી ચિહ્નોની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી.
આજે પણ ચૂંટણી ચિહ્નો મતદાન પ્રક્રિયામાં પાર્ટીની ઓળખનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
ચૂંટણી ચિહ્ન કોણ ફાળવે છે?
ભારતમાં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે ચૂંટણી ચિહ્નોના આરક્ષણ (Reservation), પસંદગી અને ફાળવણીનું નિયમન ચૂંટણી પંચ કરે છે. આ માટે Election Symbols (Reservation and Allotment) Order, 1968 લાગુ પડે છે. આ આદેશ સમગ્ર દેશમાં સંસદીય અને વિધાનસભા ચૂંટણી ક્ષેત્રોમાં લાગુ પડે છે.
ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ ચિહ્ન મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે.
1. આરક્ષિત ચિહ્ન (Reserved Symbol):
માન્યતા પ્રાપ્ત રાષ્ટ્રીય અથવા રાજ્ય પક્ષ માટે આરક્ષિત ચિહ્ન. અન્ય પક્ષ અથવા ઉમેદવાર તેનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી.
2. ફ્રી સિમ્બોલ (Free Symbol):
કોઈ માન્યતા પ્રાપ્ત પક્ષ માટે આરક્ષિત ન હોય તેવા ચિહ્નોને ફ્રી સિમ્બોલ કહેવામાં આવે છે. આવા ચિહ્નોનું ફાળવણી નિયમો મુજબ કરવામાં આવે છે.
નવી પાર્ટી પોતાની પસંદનું ચિહ્ન માંગી શકે?
નોંધાયેલ પરંતુ માન્યતા ન ધરાવતા રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચની ફ્રી સિમ્બોલની યાદીમાંથી પોતાની પસંદગી આપી શકે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિમાં પક્ષ પોતાની તરફથી નવા ચિહ્નોના વિકલ્પ પણ રજૂ કરી શકે છે, પરંતુ અંતિમ ફાળવણીનો નિર્ણય ચૂંટણી પંચના નિયમો મુજબ થાય છે.
પાર્ટી તૂટે ત્યારે ચિહ્નનું શું થાય?
કોઈ માન્યતા પ્રાપ્ત રાજકીય પક્ષમાં ફૂટ પડે અને બંને જૂથો મૂળ પાર્ટી તથા તેના ચિહ્ન પર દાવો કરે ત્યારે Election Symbols Order, 1968નો પેરા 15 મહત્વપૂર્ણ બને છે. આ જોગવાઈ હેઠળ ચૂંટણી પંચ બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળીને ઉપલબ્ધ તથ્યો અને પરિસ્થિતિઓના આધારે નિર્ણય કરી શકે છે. તેનો નિર્ણય સંબંધિત જૂથો માટે બંધનકારક હોય છે.
ચૂંટણી પંચ કઈ બાબતો ધ્યાનમાં લે છે?
પાર્ટીના નામ અને ચિહ્ન અંગે નિર્ણય લેતી વખતે પક્ષનું બંધારણ, સંગઠનાત્મક માળખું, પક્ષની આંતરિક ચૂંટણી, વિધાનસભા અને સંસદીય દળમાં સમર્થન, બંને જૂથો દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા દસ્તાવેજો અને સમગ્ર મામલાના તથ્યો-પરિસ્થિતિઓ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
બંને જૂથોને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક પણ આપવામાં આવે છે. એટલે નિર્ણય માત્ર ધારાસભ્યો અથવા સાંસદોની સંખ્યા પર આધારિત હોય એવું જરૂરી નથી.
અગાઉ કઈ પાર્ટીઓમાં નામ-ચિહ્નની લડાઈ થઈ?
ભારતીય રાજકારણમાં પાર્ટી વિભાજન બાદ નામ અને ચૂંટણી ચિહ્ન અંગેના અનેક વિવાદો જોવા મળ્યા છે.
NCPનો વિવાદ:
શરદ પવાર અને અજિત પવાર જૂથ વચ્ચે પાર્ટીના નામ અને ‘ઘડિયાળ’ ચિહ્નને લઈને વિવાદ થયો હતો. ફેબ્રુઆરી 2024માં ચૂંટણી પંચે અજિત પવાર જૂથને NCP તરીકે માન્યતા આપી અને ‘ઘડિયાળ’ ચિહ્ન તેની પાસે રાખ્યું. શરદ પવાર જૂથને અલગ નામ અને નવું ચિહ્ન આપવામાં આવ્યું.
શિવસેનાનો વિવાદ:
2022માં શિવસેનામાં વિભાજન બાદ ઉદ્ધવ ઠાકરે અને એકનાથ શિંદે જૂથ વચ્ચે પાર્ટીના નામ અને ‘ધનુષ-બાણ’ ચિહ્નને લઈને વિવાદ થયો. ચૂંટણી પંચે શરૂઆતમાં ચિહ્ન ફ્રીઝ કર્યું અને બંને જૂથોને અલગ ઓળખ આપી. બાદમાં ચૂંટણી પંચે શિંદે જૂથને મૂળ શિવસેના નામ અને ચિહ્ન આપ્યું.
AIADMKનો વિવાદ:
જયલલિતાના અવસાન બાદ AIADMKમાં પણ નેતૃત્વ અને ચૂંટણી ચિહ્નને લઈને બે જૂથો વચ્ચે વિવાદ થયો હતો. ચૂંટણી પંચે બંને જૂથોના દાવા વચ્ચે મૂળ ચિહ્નને ફ્રીઝ કર્યું અને બંનેને અલગ ઓળખ આપી હતી.
કોંગ્રેસથી લઈને CPI સુધી જૂના વિવાદ
1969માં કોંગ્રેસમાં મોટો વિભાજન થયો ત્યારે પાર્ટીના નામ અને ચિહ્નને લઈને પણ સ્થિતિ બદલાઈ હતી. ઈન્દિરા ગાંધીના નેતૃત્વવાળા જૂથ અને જૂના કોંગ્રેસ જૂથ વચ્ચે સંઘર્ષ થયો હતો. તે સમયે ચૂંટણી ચિહ્નને લઈને પણ અલગ ઓળખ ઉભી થઈ.
આ પહેલાં 1964માં ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (CPI)માં વિભાજન બાદ CPI(M) અલગ રાજકીય જૂથ તરીકે સામે આવ્યું હતું. પાર્ટી વિભાજનના આવા કિસ્સાઓએ ભારતમાં ચૂંટણી ચિહ્નો અને પક્ષની સત્તાવાર ઓળખ અંગેની પ્રક્રિયાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવી છે.
અંતિમ નિર્ણય કેવી રીતે થાય?
પાર્ટી ફૂટનો વિવાદ માત્ર નામ કે ચિહ્ન પૂરતો નથી. ચૂંટણી પંચ પક્ષના સંગઠન, આંતરિક નિયમો, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓના સમર્થન, દસ્તાવેજો અને અન્ય સંબંધિત તથ્યોને ધ્યાનમાં લે છે. ત્યારબાદ Election Symbols Order, 1968 હેઠળ નિર્ણય લેવામાં આવે છે. TMCના વર્તમાન કેસમાં પણ હાલની ફાળવણી વચગાળાની છે અને મૂળ નામ તથા ‘ફૂલ-ઘાસ’ ચિહ્ન અંગે અંતિમ નિર્ણય અલગ પ્રક્રિયા બાદ થવાનો છે.
