VIDEO: દારૂબંધીથી શું મળ્યું? સુપ્રીમ કોર્ટે ગણાવ્યા 5 મોટા નુકસાન, ગુજરાતના લઠ્ઠાકાંડનો પણ ઉલ્લેખ

દારૂબંધીની અસરકારકતા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી કરી છે. 18 સપ્ટેમ્બરે જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે મહારાષ્ટ્ર પોઈઝન્સ રૂલ્સના નિયમ 18A અને 18Bને રદ કરતી વખતે સંપૂર્ણ દારૂબંધી સાથે જોડાયેલા અનેક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી હતી. કોર્ટે દારૂબંધીથી સરકારી મહેસૂલમાં ઘટાડો, અમલીકરણનો ખર્ચ, પોલીસમાં ભ્રષ્ટાચાર, ગેરકાયદેસર દારૂ અને ડ્રગ્સની સમસ્યા જેવા પાંચ મુદ્દાઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું. ગુજરાત સહિત અન્ય રાજ્યોમાં થયેલા લઠ્ઠાકાંડનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

મહારાષ્ટ્રના મિથેનોલ નિયમોનો મામલો શું હતો?

આ સમગ્ર મામલો મહારાષ્ટ્ર પોઈઝન્સ રૂલ્સ, 1972ના નિયમ 18A અને 18B સાથે સંબંધિત હતો. આ નિયમો હેઠળ મિથેનોલની ખરીદી અને વેચાણ પર નિયંત્રણો મૂકવામાં આવ્યા હતા. બિન-દવા ઉત્પાદકોને મિથેનોલ વેચતા પહેલાં તેમાં ચોક્કસ માત્રામાં કડવાશ લાવનાર પદાર્થ અને રંગ ભેળવવાની જોગવાઈ પણ હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિયમોને રદ કર્યા હતા.

1991ના લઠ્ઠાકાંડ બાદ બનાવાયા હતા નિયમો

આ નિયમોની પાછળ 1991માં મુંબઈમાં બનેલી ઝેરી દારૂની મોટી દુર્ઘટના હતી. મિથેનોલયુક્ત ઝેરી દારૂ પીવાથી આશરે 93 લોકોનાં મોત થયા હતા. ત્યારબાદ મિથેનોલના ગેરઉપયોગને રોકવા માટે નિયમોમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હાલના કેસમાં જણાવ્યું કે મિથેનોલમાં કડવાશ અને રંગ ઉમેરવાથી ગેરકાયદેસર દારૂના ઉત્પાદનની મૂળ સમસ્યાનો અસરકારક ઉકેલ થતો નથી.

દારૂબંધીથી સરકારની આવકને અસર

કોર્ટે દારૂબંધી સાથે જોડાયેલા પ્રથમ મુદ્દા તરીકે સરકારી મહેસૂલના નુકસાનનો ઉલ્લેખ કર્યો. દારૂના કાયદેસર વેચાણ પર પ્રતિબંધ હોય ત્યારે સરકારને મળતી એક્સાઇઝ ડ્યુટીની આવક ઘટે છે. બીજી તરફ, પ્રતિબંધનો અમલ કરાવવા માટે પોલીસ, વહીવટ અને દેખરેખ પાછળ સરકારને ખર્ચ કરવો પડે છે.

પ્રતિબંધના અમલ પાછળ વધે છે ખર્ચ

દારૂબંધી માત્ર કાયદો બનાવવાથી અમલમાં આવતી નથી. દારૂની ગેરકાયદેસર હેરાફેરી, ઉત્પાદન અને વેચાણ રોકવા માટે સતત દેખરેખ અને કાયદા અમલીકરણની જરૂર પડે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રતિબંધ લાગુ કરવા પાછળ થતા આ ખર્ચને પણ ચર્ચામાં સામેલ કર્યો હતો.

પોલીસ અને તંત્રમાં ભ્રષ્ટાચારનો મુદ્દો

કોર્ટ દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલા પાંચ મુદ્દામાં પોલીસ ભ્રષ્ટાચારનો પણ સમાવેશ થયો હતો. જ્યારે કોઈ વસ્તુ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય અને તેની ગેરકાયદેસર માંગ ચાલુ રહે, ત્યારે તેની સપ્લાય ગુપ્ત રીતે થવાની શક્યતા રહે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ગેરકાયદેસર વેપારને રોકવા માટે જવાબદાર તંત્રમાં ભ્રષ્ટાચારના જોખમ અંગે કોર્ટ દ્વારા ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

નકલી અને ઝેરી દારૂનો ખતરો

સુપ્રીમ કોર્ટે ગેરકાયદેસર દારૂ બનાવવાની સમસ્યાને પણ મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા તરીકે ગણાવી. કોર્ટની ટિપ્પણી મુજબ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં દારૂના વેપારને ભૂગર્ભમાં ધકેલી શકે છે, જેના કારણે નિયંત્રણ વગરના અને જોખમી દારૂનું ઉત્પાદન વધી શકે છે. આવા દારૂમાં મિથેનોલ જેવા ઝેરી પદાર્થનો ઉપયોગ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

ડ્રગ્સ તરફ વળવાનો મુદ્દો

કોર્ટે દારૂબંધી સાથે જોડાયેલા પાંચમા મુદ્દા તરીકે અન્ય નશીલા પદાર્થોની સમસ્યાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. દારૂની ઉપલબ્ધતા પર પ્રતિબંધ હોય ત્યારે કેટલાક લોકો અન્ય નશીલા પદાર્થો તરફ વળી શકે છે, જેના કારણે જાહેર આરોગ્ય અને કાયદો-વ્યવસ્થા સામે અલગ પ્રકારના પડકારો ઊભા થઈ શકે છે.

ગુજરાતના લઠ્ઠાકાંડનો પણ ઉલ્લેખ

સુપ્રીમ કોર્ટે દારૂબંધી હોવા છતાં ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોમાં થયેલી ઝેરી દારૂની દુર્ઘટનાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અદાલતે આ ઉદાહરણોના આધારે માત્ર પ્રતિબંધ મૂકવાથી ગેરકાયદેસર અને ઝેરી દારૂની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે દૂર થાય છે કે નહીં તે અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.

સુપ્રીમ કોર્ટે શું નિર્ણય લીધો?

મુખ્ય કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાષ્ટ્ર પોઈઝન્સ રૂલ્સના નિયમ 18A અને 18Bને રદ કર્યા. અદાલતે મિથેનોલમાં કડવાશ લાવનાર પદાર્થ અને રંગ ભેળવવાની ફરજ સહિતની જોગવાઈઓને બંધારણીય પ્રમાણસરતાની કસોટી પર અયોગ્ય ગણાવી હતી. કોર્ટના ચુકાદા મુજબ ગેરકાયદેસર દારૂના ઉપયોગને રોકવા માટે એવા નિયમો હોવા જોઈએ જે વાસ્તવિક ગેરવપરાશને લક્ષ્ય બનાવે અને કાયદેસર ઔદ્યોગિક ઉપયોગ પર અપ્રમાણસર બોજ ન મૂકે.

સુપ્રીમ કોર્ટની આ ટિપ્પણીઓ દારૂબંધીની નીતિ પર સામાન્ય ચર્ચા દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. કોર્ટનો મુખ્ય કેસ મહારાષ્ટ્રમાં મિથેનોલના નિયમન સાથે સંબંધિત હતો, જ્યારે દારૂબંધીના પાંચ મુદ્દાઓ પરની ચર્ચા તે સંદર્ભમાં કરવામાં આવી હતી.