VIDEO: મિસાઇલ અને ડ્રોનને મળશે સુપર સ્પીડ: ભારતે સફળતાપૂર્વક બનાવ્યું સ્વદેશી ટર્બોજેટ એન્જિન
છેલ્લું અપડેટ : 03 Aug 2026
સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં ભારતે એક મોટી સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. DRDO દ્વારા દેશનું પ્રથમ 350 કિલોગ્રામ થ્રસ્ટ-ક્લાસ એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિન સફળતાપૂર્વક તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ ઐતિહાસિક સફળતા સાથે ભારત હવે વિશ્વના એવા ચૂંટાયેલા દેશોના ખાસ ક્લબમાં સામેલ થઈ ગયું છે, જેઓ પોતાની રીતે મિસાઈલો અને ડ્રોન માટે આધુનિક જેટ એન્જિન ડિઝાઈન અને ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
એન્જિનનું નિર્માણ અને તેનો ઉપયોગ
આ ખાસ એન્જિનને DRDOની બેંગલુરુ સ્થિત લેબ 'ગેસ ટર્બાઇન રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ' (GTRE) દ્વારા ડિઝાઈન કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે હૈદરાબાદની ખાનગી કંપની આઝાદ એન્જિનિયરિંગ દ્વારા તેને તૈયાર કરાયું છે. આ એક 'એક્સપેન્ડેબલ' એટલે કે સિંગલ-યુઝ (એક જ વાર ઉપયોગમાં આવતું) એન્જિન છે. તેનો ઉપયોગ ક્રૂઝ મિસાઈલ, જેટ-પાવર્ડ સુસાઈડ ડ્રોન (લોઈટરિંગ મ્યુનિશન), ટાર્ગેટ ડ્રોન અને માનવરહિત વિમાનો (UAV)માં કરવામાં આવશે.
શા માટે ખાસ છે આ એન્જિન?
એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગમાં જેટ એન્જિન બનાવવું સૌથી જટિલ કામ માનવામાં આવે છે. રોકેટથી વિપરીત, ટર્બોજેટ એન્જિન સતત હવામાંથી ઓક્સિજન ખેંચીને, તેને કમ્પ્રેસ કરીને અને બળતણ સળગાવીને પ્રચંડ તાકાત પેદા કરે છે. આ પ્રક્રિયા માટે અત્યંત ઉચ્ચ સ્તરની એરોડાયનેમિક્સ, ગરમી સહન કરી શકે તેવી ખાસ ધાતુઓ અને અત્યંત ચોક્કસ કારીગરીની જરૂર પડે છે.
સ્વદેશી ટેક્નોલોજીથી ભારતને થનારા ફાયદા
અત્યાર સુધી ભારત આવા નાના જેટ એન્જિનો માટે અન્ય દેશો પર નિર્ભર હતું. સ્વદેશી ટેક્નોલોજી વિકસિત થવાથી ભવિષ્યના મિસાઈલ પ્રોગ્રામ્સમાં વિદેશી નિર્ભરતા કે અટકાયતનો ડર ખતમ થઈ જશે. આ સફળતા પીએમ મોદીના 'આત્મનિર્ભર ભારત' વિઝનને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે મોટું બળ પૂરું પાડે છે. સાથોસાથ, દેશમાં જ ઉત્પાદન થવાથી આ સંરક્ષણ ઉપકરણો ઓછી કિંમતે અને ઝડપથી મોટા પ્રમાણમાં બનાવી શકાશે.
એક્સપેન્ડેબલ ટર્બોજેટ એન્જિન શું છે?
ફાઈટર જેટના એન્જિન હજારો કલાકની ઉડાન અને વારંવારના ઉપયોગ માટે બનાવવામાં આવે છે, જ્યારે એક્સપેન્ડેબલ એન્જિન માત્ર એક જ મિશન માટે ડિઝાઈન કરાય છે. મિસાઈલ કે ડ્રોન લોન્ચ થયા પછી આ એન્જિન તેને લક્ષ્ય સુધી પહોંચાડીને તેની સાથે જ નષ્ટ થઈ જાય છે. તેથી, તેને લાંબા આયુષ્યને બદલે સરળતા, અત્યંત વિશ્વસનીયતા, નાનું કદ અને ઓછી કિંમત ધ્યાને રાખીને તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ભવિષ્યના કયા હથિયારોને મળશે તાકાત?
આ એન્જિન લાંબા અંતરની ક્રૂઝ મિસાઈલોને ઓછી ઊંચાઈએ પૂરઝડપે ઉડવામાં મદદ કરશે, જેથી દુશ્મનના ઠેકાણાઓ પર સચોટ નિશાન સાધી શકાશે. સામાન્ય પ્રોપેલર વાળા ડ્રોનની સરખામણીએ આ જેટ એન્જિન વાળા ડ્રોન 400 કિમી/કલાકથી વધુની સ્પીડ પકડી શકે છે, જેમને રોકવા દુશ્મન માટે અત્યંત મુશ્કેલ બને છે. આ સિવાય, સેનાના એર ડિફેન્સ સિસ્ટમના ટેસ્ટિંગ માટે ટાર્ગેટ ડ્રોન અને જાસૂસી મિશન માટે હાઈ-સ્પીડ UAV માં પણ આ એન્જિન ઉપયોગી થશે.
ફાઈટર જેટના એન્જિનથી કેટલું અલગ?
આ એન્જિન ફાઈટર જેટના એન્જિન જેવું નથી. ફાઈટર વિમાનો માટે ભારે અને હજારો કલાક સુધી કામ કરી શકે તેવા વિશાળ એન્જિનની જરૂર હોય છે, જ્યારે આ એન્જિન સિંગલ-યુઝ મિશન માટે છે. જોકે, નિષ્ણાતોના મતે આ નાનું એન્જિન બનાવવાનો અનુભવ અને સફળતા ભવિષ્યમાં ભારત માટે 'કાTechnical/કાવેરી એન્જિન પ્રોજેક્ટ' જેવા ફાઈટર જેટના મોટા એન્જિન બનાવવાનો માર્ગ સરળ બનાવશે.
આ ટેક્નોલોજી ધરાવતા વિશ્વના દેશો
અત્યાર સુધી આ ખાસ ટેક્નોલોજી માત્ર અમેરિકા, રશિયા, ફ્રાન્સ, બ્રિટન અને ચીન જેવા અમુક દેશો પાસે જ ઉપલબ્ધ હતી. હવે આ યાદીમાં ભારતનું નામ પણ ગૌરવપૂર્વક જોડાઈ ગયું છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર હથિયારો ખરીદનારો દેશ નહીં પરંતુ ભવિષ્યના યુદ્ધો માટે પોતે ટેક્નોલોજી વિકસાવતો શક્તિશાળી દેશ બની રહ્યો છે.
