માત્ર અવૈધ સંબંધના આરોપથી વિધવા દરજ્જો ખતમ નહીં થાય: હાઈકોર્ટનો મહત્વનો ચુકાદો
છેલ્લું અપડેટ : 08 Oct 2026
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે (Allahabad High Court) એક મહત્વપૂર્ણ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર કોઈ મહિલા પર અવૈધ સંબંધ (Illegal Relationship)નો આરોપ લગાવવાથી તેનું વિધવા તરીકેનું કાનૂની સ્ટેટસ (Legal Status) સમાપ્ત થઈ જતું નથી. કોર્ટે કહ્યું કે જો મહિલાના પતિનું અવસાન થયું હોય અને તેના આધારે તેને વિધવા તરીકેનો દરજ્જો મળ્યો હોય, તો ત્યારબાદના કથિત સંબંધોના આધારે આ દરજ્જો છીનવી શકાય નહીં.
ન્યાયમૂર્તિ અનિલ કુમારે (Justice Anil Kumar) આ ટિપ્પણી સાથે બલિયાની એક મહિલાની પ્રથમ અપીલ (First Appeal) સ્વીકારી હતી અને નીચલી અદાલતે આપેલો નિર્ણય રદ કરીને મૂળ વાદ (Suit) જ ફગાવી દીધો હતો.
1988માં દાખલ થયો હતો દીવાની કેસ
આ મામલો વર્ષ 1988માં દાખલ કરવામાં આવેલા દીવાની કેસ (Civil Suit) સાથે જોડાયેલો હતો. વાદીએ કોર્ટ પાસે એવી ઘોષણા (Declaration) માગી હતી કે અપીલ કરનાર મહિલા મૃત વ્યક્તિની વિધવા નથી અને તેના પુત્રો મૃત વ્યક્તિના કાયદેસર પુત્રો તથા વારસદાર (Legal Heirs) નથી.
વાદી તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે મૃત વ્યક્તિ નિઃસંતાન હતા અને તેમનું વર્ષ 1938માં અવસાન થયું હતું. ત્યારબાદ તેમના અને અપીલ કરનાર મહિલા વચ્ચે સંબંધો બન્યા હતા અને આ સંબંધથી બે પુત્રોનો જન્મ થયો હતો.
વાદીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે મહિલા બ્રાહ્મણ વિધવા હોવાથી તેને પુનઃલગ્ન (Remarriage) કરવાનો અધિકાર નહોતો. આ દલીલોના આધારે મહિલાના વિધવા દરજ્જા અને તેના બાળકોના વારસાઈ હક પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
નીચલી અદાલતે વાદીની તરફેણમાં નિર્ણય આપ્યો હતો
આ મામલામાં બલિયાના એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ (ADJ) દ્વિતીયની અદાલતે વાદીને રાહત આપતા ડિક્રી (Decree) પસાર કરી હતી. નીચલી અદાલતે મુખ્યત્વે વર્ષ 1963ના એક ચુકાદા પર આધાર રાખ્યો હતો.
આ ચુકાદો ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતા (CrPC)ની કલમ 488 હેઠળ કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી સાથે સંબંધિત હતો. તેમાં મહિલાને દર મહિને ₹15નું ભરણપોષણ (Maintenance) આપવાનો આદેશ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેના કથિત અવૈધ સંબંધનો ઉલ્લેખ થયો હતો.
પરંતુ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આ સમગ્ર બાબતને અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોઈ અને કહ્યું કે માત્ર આવા જૂના ચુકાદાના આધારે મહિલાના વિધવા દરજ્જાને સમાપ્ત કરી શકાય નહીં.
પતિના મૃત્યુ બાદ વિધવા દરજ્જો આપોઆપ મળ્યો
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે વાદીએ પોતે સ્વીકાર્યું હતું કે અપીલ કરનાર મહિલાના લગ્ન મૃત વ્યક્તિ સાથે થયા હતા અને તે વ્યક્તિનું વર્ષ 1938માં અવસાન થયું હતું.
આ સંજોગોમાં પતિના મૃત્યુ સાથે મહિલાને વિધવા તરીકેનો દરજ્જો (Widow Status) કાનૂની પરિણામ (Legal Consequence) તરીકે પ્રાપ્ત થયો હતો. ત્યારબાદ મહિલાના કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે કથિત અવૈધ સંબંધો બન્યા હોય તો પણ તેના કારણે પહેલેથી પ્રાપ્ત થયેલો વિધવા દરજ્જો સમાપ્ત થઈ જતો નથી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર આરોપ કે કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે સંબંધ હતો એટલા આધારે મહિલાની કાનૂની સ્થિતિ બદલી શકાતી નથી.
બાળકોની કાયદેસરતા અંગે પણ કોર્ટની મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી
આ કેસમાં મહિલાના પુત્રોની કાયદેસરતા (Legitimacy)નો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. તેના પર હાઈકોર્ટે પુરાવા અધિનિયમ (Evidence Act)ની કલમ 112નો ઉલ્લેખ કર્યો.
કોર્ટે કહ્યું કે કાયદેસર લગ્ન (Valid Marriage) દરમિયાન જન્મેલા બાળકની કાયદેસરતા અંગે કાયદામાં ધારણા (Presumption) હોય છે. માત્ર માતાના કોઈ અન્ય વ્યક્તિ સાથે સંબંધ હોવાનો આરોપ લગાવીને આ ધારણા તોડી શકાતી નથી.
આ માટે એ સાબિત કરવું જરૂરી છે કે સંબંધિત સમયગાળા દરમિયાન પતિ અને પત્ની વચ્ચે એકબીજા સુધી પહોંચવાની શક્યતા (Access) જ નહોતી.
અવૈધ સંબંધના આરોપને સમર્થન આપતો પુરાવો મળ્યો નહીં
હાઈકોર્ટે નોંધ્યું કે વાદી અને તેના સાક્ષીઓ પાસે વર્ષ 1960ના કથિત સંબંધ અંગે કોઈ વિશેષ કે વિશ્વસનીય પુરાવા (Evidence) ઉપલબ્ધ નહોતા. આ દાવાને સમર્થન આપતો કોઈ સ્વતંત્ર પુરાવો પણ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
આથી કોર્ટે આ આરોપોને આધારવિહોણા (Baseless) ગણાવ્યા. માત્ર અગાઉની કોઈ કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ કરીને મહિલાના વિધવા દરજ્જા અથવા તેના બાળકોના કાયદેસર હકને નકારી શકાય નહીં, એવું કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું.
જૂના ફોજદારી કેસનો ચુકાદો અહીં સીધો લાગુ નહીં પડે
હાઈકોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે વર્ષ 1963ની કાર્યવાહી દરમિયાન અપીલ કરનાર મહિલા પોતે પક્ષકાર (Party) નહોતી. તેથી પુરાવા અધિનિયમની કલમ 33ની શરતો અહીં લાગુ પડતી નથી.
કોર્ટે કહ્યું કે તે જૂનો ચુકાદો પુરાવા અધિનિયમની કલમ 41 હેઠળ 'જજમેન્ટ ઇન રેમ' (Judgment in Rem) પણ નથી. કારણ કે CrPCની કલમ 488 હેઠળની કાર્યવાહી લગ્ન, વસિયત, નૌકાવહન અથવા નાદારી સંબંધિત વિશેષ અધિકારક્ષેત્રમાં આવતી નહોતી.
ફોજદારી કાર્યવાહીથી મિલકતના વારસાઈ હકનો નિર્ણય નહીં થાય
હાઈકોર્ટે વધુમાં કહ્યું કે CrPCની કલમ 488 હેઠળની કાર્યવાહી ઝડપી અને સંક્ષિપ્ત પ્રકારની (Summary Proceedings) હતી. આવી કાર્યવાહી દરમિયાન મિલકતની માલિકી (Ownership) અથવા વારસાઈ હક (Inheritance Rights)નો અંતિમ નિર્ણય કરવામાં આવતો નથી.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફોજદારી અદાલતનો કોઈ નિષ્કર્ષ દીવાની કેસમાં આપોઆપ બંધનકર્તા (Binding) બની જતો નથી. આવા નિષ્કર્ષને વધુમાં વધુ રેકોર્ડ પરની એક પરિસ્થિતિ તરીકે ધ્યાનમાં લઈ શકાય.
હાઈકોર્ટે નીચલી અદાલતનો ચુકાદો રદ કર્યો
હાઈકોર્ટે સમગ્ર મામલાની તપાસ કર્યા બાદ બલિયાની એડિશનલ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજની અદાલત દ્વારા આપવામાં આવેલો નિર્ણય અને ડિક્રી રદ કરી દીધી.
સાથે જ મૂળ વાદ પણ ફગાવી દેવામાં આવ્યો. આ ચુકાદામાં હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે માત્ર અવૈધ સંબંધનો આરોપ કોઈ મહિલાના કાયદેસર વિધવા દરજ્જાને આપોઆપ સમાપ્ત કરી શકતો નથી. સાથે જ બાળકોની કાયદેસરતા અંગે પણ માત્ર શંકા કે આરોપના આધારે કાયદાકીય ધારણાને તોડી શકાય નહીં.