ભારત પાસે કેટલા પરમાણુ હથિયાર? પાકિસ્તાન-ચીન માટે ચિંતાજનક FAS રિપોર્ટ
છેલ્લું અપડેટ : 11 Sept 2026
India Nuclear Arsenal: અમેરિકાની ફેડરેશન ઓફ અમેરિકન સાયન્ટિસ્ટ્સ (FAS)ના તાજેતરના અંદાજ મુજબ ભારત પાસે આશરે 190 અસેમ્બલ પરમાણુ હથિયારો (Nuclear Warheads) છે. આમાંથી 160થી વધુ હથિયારો સક્રિય ડિલિવરી સિસ્ટમ (Delivery Systems) સાથે જોડાયેલા હોવાનું જણાવાયું છે. બાકીના હથિયારો અગ્નિ-પ્રાઇમ અને K-4 જેવી નવી મિસાઈલ સિસ્ટમ માટે તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.
ભારતના પરમાણુ ભંડારનો અંદાજ
પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશો સામાન્ય રીતે પોતાના પરમાણુ હથિયારોની ચોક્કસ સંખ્યા જાહેર કરતા નથી. ભારત પણ પોતાના પરમાણુ ભંડાર અંગે સત્તાવાર આંકડા જાહેર કરતું નથી. તેથી FAS સહિતની સંસ્થાઓ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવતા આંકડા અંદાજ પર આધારિત હોય છે.
રિપોર્ટ મુજબ ભારત પાસે કુલ આશરે 190 પરમાણુ હથિયારોનો ભંડાર છે, જ્યારે તેમાંથી 160થી વધુ હથિયારો સક્રિય ડિલિવરી સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા છે. બાકીના હથિયારો અગ્નિ-પ્રાઇમ અને લાંબા અંતરની K-4 જેવી નવી અથવા વિકાસ હેઠળની મિસાઈલ સિસ્ટમ માટે રાખવામાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વધારાના હથિયારો રાખવા પાછળ શું કારણ?
નિષ્ણાતોના મતે, વધારાના પરમાણુ હથિયારો રાખવા પાછળ વ્યૂહાત્મક કારણ હોઈ શકે છે. નવી ડિલિવરી સિસ્ટમ અથવા મિસાઈલ સેવામાં સામેલ થાય ત્યારે અગાઉથી તૈયાર હથિયારો ઝડપથી તહેનાત કરી શકાય છે. આ રીતે દેશ પોતાની પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા (Nuclear Deterrence) જાળવી શકે છે.
ભારતની પરમાણુ નીતિ મુખ્યત્વે ‘વિશ્વસનીય ન્યૂનતમ પ્રતિરોધક ક્ષમતા’ (Credible Minimum Deterrence) પર આધારિત છે. જોકે FAS દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા અંદાજિત છે અને વાસ્તવિક સંખ્યા અલગ હોઈ શકે છે.
‘નો-ફર્સ્ટ-યુઝ’ નીતિ યથાવત
ભારતની પરમાણુ નીતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું તેની ‘નો-ફર્સ્ટ-યુઝ’ (No-First-Use) નીતિ છે. એટલે કે ભારત પરમાણુ હથિયારોનો પ્રથમ ઉપયોગ નહીં કરવાની નીતિ જાહેર કરી ચૂક્યું છે. ભારતે પરમાણુ પરીક્ષણો પર સ્વૈચ્છિક રોક (Voluntary Moratorium) પણ જાળવી રાખી છે.
ત્રણેય મોરચે પરમાણુ ક્ષમતાનો વિકાસ
ભારત સતત પોતાની પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. જમીન આધારિત મિસાઈલો ઉપરાંત સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ ક્ષમતા અને હવાઈ પ્લેટફોર્મ પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. અગ્નિ-પ્રાઇમ અને K-4 જેવી મિસાઈલ સિસ્ટમના વિકાસથી ભારતની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતામાં વધુ વધારો થવાની શક્યતા છે. FASના આંકડા ચોક્કસ સત્તાવાર સંખ્યા ન હોવા છતાં, ભારતના પરમાણુ ભંડાર અને તેની વધતી પ્રતિરોધક ક્ષમતાની ઝલક આપે છે.