1 લિટર ઇથેનોલ માટે 10,000 લિટર પાણી: ભારતની ફ્યુઅલ નીતિ પાણી સંકટને વધારશે

ટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિક્સ કરવાની સરકારની પહેલ, જેને સ્વચ્છ ઊર્જા તરીકે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે, હવે પાણી સંકટને વધુ ગંભીર બનાવે તેવી ચિંતા ઉઠી રહી છે. ખાસ કરીને ચોખા, મકાઈ અને શેરડી જેવા પાણી વધુ વાપરતા પાકો પર આધારિત ઇથેનોલ ઉત્પાદન આ સમસ્યાનું મુખ્ય કારણ ગણાય છે.

ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ શું છે?

ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ એટલે પેટ્રોલમાં વનસ્પતિ આધારિત આલ્કોહોલ (ઇથેનોલ) મિશ્રિત કરવું. આ પગલું ક્રૂડ ઓઇલ પર ભારતની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે લેવામાં આવી રહ્યું છે. સરકાર આ યોજનાને ઝડપથી આગળ ધપાવી રહી છે અને હવે ચોખા પણ મુખ્ય કાચામાલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યા છે.

સરકાર દ્વારા 2024-25 માટે 52 લાખ ટન ચોખા ઇથેનોલ માટે ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જેને 2025-26માં વધારીને 90 લાખ ટન કરવાનો લક્ષ્ય છે.

કેટલું પાણી વપરાય છે?

આ મુદ્દાનો સૌથી ગંભીર પાસું પાણીનો ભારે ઉપયોગ છે.

• 1 લિટર ચોખા આધારિત ઇથેનોલ માટે આશરે 10,790 લિટર પાણી વપરાય છે. 
• મકાઈ માટે આશરે 4,670 લિટર પાણી
• શેરડી માટે આશરે 3,630 લિટર પાણી

ચોખા ખાસ કરીને ખૂબ જ પાણી વાપરતો પાક છે. 1 કિલો ચોખા ઉગાડવા માટે આશરે 3,000 લિટર પાણી લાગે છે, અને 1 ટન ચોખાથી માત્ર 470 લિટર ઇથેનોલ મળે છે.

પાણી સંકટ પર અસર

આ નીતિ એવા સમયમાં અમલમાં આવી રહી છે જ્યારે દેશ પહેલેથી જ પાણીની તંગીનો સામનો કરી રહ્યો છે. સરકારી અહેવાલો મુજબ 2030 સુધીમાં દિલ્હી, બેંગલુરુ અને ચેન્નાઈ જેવા મોટા શહેરોમાં ભૂગર્ભ જળ ખતમ થવાની શક્યતા છે.

ભારતની કુલ ઇથેનોલ ઉત્પાદન ક્ષમતા હાલમાં 1,822 કરોડ લિટર છે, જેમાંથી મોટો હિસ્સો પહેલાથી જ પાણીની અછત ધરાવતા રાજ્યોમાં કેન્દ્રિત છે.

• મહારાષ્ટ્રમાં 396 કરોડ લિટરની ક્ષમતા
• ઉત્તર પ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં પણ મોટા પ્લાન્ટ્સ

આ વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળ પહેલેથી જ ગંભીર રીતે ઘટી રહ્યું છે.

નિષ્ણાતોની ચિંતા

નિષ્ણાતો કહે છે કે ઇથેનોલ ઉત્પાદન માટે વધતી માંગ પાણી પર ભારે દબાણ લાવશે. શેરડી ઉગાડતા વિસ્તારોમાં પાણીનું સ્તર પહેલેથી જ ઘટ્યું છે અને હવે ઇથેનોલ પ્લાન્ટ્સ આ સમસ્યાને વધુ વિકટ બનાવશે.

ઉપરાંત, ઇથેનોલ ઉત્પાદન દરમિયાન ઉત્પન્ન થતું ગંદુ પાણી યોગ્ય રીતે શુદ્ધ ન કરવામાં આવે તો જમીન અને ભૂગર્ભ જળને પ્રદૂષિત કરી શકે છે.

એક તરફ ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગને ગ્રીન એનર્જી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ તે પાણી જેવા મૂલ્યવાન સંસાધન પર ભારે ભાર મૂકી રહ્યું છે. જો યોગ્ય આયોજન અને સંસાધન વ્યવસ્થાપન ન કરવામાં આવે, તો આ નીતિ ભવિષ્યમાં પાણી સંકટને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.