'6 મહિના સુધી આશા ન રાખતા', ઇરાન-US સમજૂતી છતાં ભારત માટે ચિંતા જ ચિંતા ; S&P ગ્લોબલે રજૂ કર્યો રિપોર્ટ

વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલ (ક્રૂડ ઓઇલ)ની કિંમતોમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે થયેલા ઐતિહાસિક કરાર બાદ વિશ્વભરના બજારોએ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. એક મોટા યુદ્ધનો ખતરો ટળી જતાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ નરમ પડ્યા છે, શેરબજારોમાં તેજી પાછી ફરી છે અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની દ્વારા થતા તેલ પુરવઠા અંગેની ચિંતા પણ ઓછી થઈ છે. જો કે, ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થવામાં હજુ સમય લાગશે. S&P ગ્લોબલના અંદાજ મુજબ, હોર્મુઝ ખુલવા અને તણાવ ઘટવા છતાં તેલનો વેપાર સંપૂર્ણપણે પાટા પર આવતા વાર લાગશે. આ પરિસ્થિતિની અસર ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશો પર યથાવત રહી શકે છે.

તેલ પુરવઠો સામાન્ય થવામાં સમય લાગશે

નિષ્ણાંતોના જણાવ્યા મુજબ, સમજૂતી બાદ સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિનું જોખમ ચોક્કસપણે ઓછું થયું છે. પરંતુ તેલ પુરવઠો અને ટ્રેડ ફ્લો (વેપાર પ્રવાહ) સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થવામાં 2થી 6 મહિના જેટલો સમય લાગી શકે છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે શિપિંગ, વીમો (ઇન્સ્યોરન્સ), સપ્લાય કોન્ટ્રાક્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કને ફરીથી વ્યવસ્થિત કરવામાં સમય લાગે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભૌગોલિક-રાજકીય (જીઓપોલિટિકલ) તણાવ પૂરો થવા અને ઊર્જા બજાર સામાન્ય થવા વચ્ચે અવારનવાર મહિનાઓનો તફાવત હોય છે. આ સ્થિતિમાં, ક્રૂડના ભાવમાં ઘટાડાનો સીધો ફાયદો ગ્રાહકો સુધી પહોંચવામાં પણ વાર લાગશે.

ભારત સામે અનેક પડકારો!

ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 85 ટકાથી વધુ કાચું તેલ વિદેશોમાંથી ખરીદે છે. તેથી, આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં થતા કોઈપણ ફેરફારની સીધી અસર દેશના અર્થતંત્ર પર પડે છે. મિડલ-ઇસ્ટમાં તણાવ વધતાંની સાથે જ સૌથી પહેલું દબાણ તેલની કિંમતો, આયાત બિલ અને રૂપિયા પર જોવા મળે છે. કરાર બાદ જોખમ થોડું ઓછું થયું છે, પરંતુ એશિયાઈ દેશો પર ઊર્જાની કિંમતોની અસર અમેરિકા અને યુરોપની સરખામણીએ વધુ પડી શકે છે. ભારત પણ એવા દેશોમાં સામેલ છે જે ઊર્જા આયાત પર ખૂબ જ નિર્ભર છે.

રૂપિયા અને મોંઘવારી પર રહેશે નજર

યુદ્ધ અને તણાવની સ્થિતિ દરમિયાન એશિયાના જે ચલણો પર સૌથી વધુ દબાણ જોવા મળ્યું, તેમાં ભારતીય રૂપિયો પણ સામેલ હતો. હવે તેલની કિંમતો ઘટવાથી રૂપિયાને ટેકો મળી શકે છે અને આયાત ખર્ચ ઘટી શકે છે. પરંતુ જ્યાં સુધી સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય નહીં થાય ત્યાં સુધી જોખમ રહેશે જ. ઊર્જાની કિંમતોમાં ઉતાર-ચઢાવની અસર માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલ પૂરતી મર્યાદિત નથી હોતી. ટ્રાન્સપોર્ટ, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને રોજિંદા ઉપયોગની ઘણી વસ્તુઓનો ખર્ચ પણ તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે. આ જ કારણે તેલ બજારની અસ્થિરતા મોંઘવારી વધારી શકે છે.

સમજૂતી હજુ પણ નાજુક તબક્કામાં

અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે થયેલો કરાર હાલમાં શરૂઆતના તબક્કામાં છે. બજારોએ તેને હકારાત્મક સંકેત તરીકે લીધો છે, પરંતુ રોકાણકારો અને ઊર્જા કંપનીઓની નજર આગામી વાતચીત અને તેના સફળ અમલીકરણ પર ટકેલી છે. જો આ સમજૂતી લાંબી ચાલશે તો જ તેલ બજારને સ્થિરતા મળશે. બીજી તરફ જો કોઈ નવો અવરોધ કે તણાવ ઉભો થશે તો અનિશ્ચિતતા ફરી વધી શકે છે.

એલ નીનો પણ ચિંતા વધારી શકે 

ઊર્જા બજાર ઉપરાંત હવામાન પણ ભારત માટે એક મહત્વનું પરિબળ બનેલું છે. S&P ગ્લોબલે ચેતવણી આપી છે કે જો 'એલ નીનો' (El Nino) ની અસર વધશે તો ખાદ્ય મોંઘવારીમાં ઉછાળો આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઊર્જા અને ખાદ્ય ચીજોના ભાવનું સંયુક્ત દબાણ મોંઘવારીને વધુ ઉપર લઈ જઈ શકે છે.

સામાન્ય જનતાને ક્યારે રાહત મળશે?

અમેરિકા-ઇરાન સમજૂતીએ વૈશ્વિક બજારોને રાહત ચોક્કસ આપી છે, પરંતુ પેટ્રોલ-ડીઝલ અને મોંઘવારીના મોરચે સામાન્ય લોકોને સીધી રાહત મળવામાં સમય લાગી શકે છે. આગામી થોડા મહિનાઓ એ નક્કી કરશે કે તેલ પુરવઠો કેટલી ઝડપથી સામાન્ય થાય છે અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં સ્થિરતા કેટલી મજબૂતીથી પરત ફરે છે.