બેંકોની રોકડ પર RBIનો કડક કાબૂ! CRRનો નિયમ 90%થી વધારી 99% કર્યો, બજારમાં ઘટશે લિક્વિડિટી
છેલ્લું અપડેટ : 11 Oct 2026
અમદાવાદ : ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)એ બેંકોની રોકડ વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થા વધુ કડક બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR)ની દૈનિક જાળવણી માટેની લઘુત્તમ મર્યાદા 90 ટકાથી વધારીને 99 ટકા કરવામાં આવી છે. આ નવો નિયમ 16 ઓક્ટોબરથી શરૂ થતા પખવાડિયાથી અમલમાં આવશે. જુલાઈ 2013 પછી પ્રથમ વખત દૈનિક CRR જાળવણીની આવશ્યકતા આટલી ઊંચી કરવામાં આવી છે. આ પગલાથી બેંકો પાસે દૈનિક જરૂરિયાતો માટે ઉપલબ્ધ રોકડનું સંચાલન કરવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. સાથે જ, નાણાકીય બજારમાં રોકડની ઉપલબ્ધતા પર પણ તેની અસર થવાની શક્યતા છે.
શું છે CRR અને બેંકો પર તેની કેવી અસર પડશે?
કેશ રિઝર્વ રેશિયો (CRR) એ બેંકોની કુલ નિર્ધારિત થાપણોના પ્રમાણમાં રાખવાની એવી રોકડ છે, જે બેંકોએ ફરજિયાતપણે RBI પાસે જમા રાખવી પડે છે. આ રકમ પર બેંકોને કોઈ વ્યાજ મળતું નથી. તેથી CRRની જરૂરિયાતમાં વધારો અથવા તેની દૈનિક જાળવણીના નિયમોમાં કડકાઈ બેંકોની ઉપલબ્ધ રોકડ અને નાણાંના વ્યવસ્થાપનને અસર કરી શકે છે.
નવા નિયમ હેઠળ બેંકોએ રિપોર્ટિંગ પખવાડિયા દરમિયાન દરેક દિવસે જરૂરી CRRના ઓછામાં ઓછા 99 ટકા જાળવવાના રહેશે. અગાઉ આ મર્યાદા 90 ટકા હતી. આ ફેરફારને કારણે બેંકોને દિવસ દરમિયાન અચાનક ઊભી થતી રોકડની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે ઓછો અવકાશ મળશે. ખાસ કરીને જ્યારે નાણાકીય વ્યવસ્થામાં રોકડની માંગ વધે ત્યારે બેંકો માટે તરલતાનું સંચાલન પડકારજનક બની શકે છે.
2013માં પણ લાગુ થયો હતો આવો કડક નિયમ
RBIએ છેલ્લે જુલાઈ 2013માં વિદેશી વિનિમય બજારમાં ભારે અસ્થિરતા સર્જાઈ ત્યારે દૈનિક CRR જાળવણીની મર્યાદા વધારીને 99 ટકા કરી હતી. તે સમયે અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા બોન્ડ ખરીદીમાં ઘટાડો કરવાની સંભાવનાથી વૈશ્વિક બજારોમાં ઉથલપાથલ સર્જાઈ હતી. આ ઘટનાને 'ટેપર ટેન્ટ્રમ' (Taper Tantrum) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર 2013માં દૈનિક CRR જાળવણીની મર્યાદા ઘટાડીને 95 ટકા કરવામાં આવી હતી. એપ્રિલ 2016માં તેને વધુ ઘટાડીને 90 ટકા કરી દેવામાં આવી હતી. હવે ફરી એકવાર RBIએ બેંકો માટે આ મર્યાદા વધારીને 99 ટકા કરી છે.
₹25,000 કરોડના બોન્ડ વેચીને રોકડ પાછી ખેંચવાની યોજના
CRRના નિયમમાં ફેરફાર ઉપરાંત RBIએ નાણાકીય વ્યવસ્થામાંથી વધારાની રોકડ પાછી ખેંચવા માટે પણ પગલાં લીધાં છે. રિઝર્વ બેંક 13 ઓક્ટોબરે ₹25,000 કરોડના સરકારી બોન્ડનું વેચાણ કરશે. આ પ્રક્રિયાને ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ (OMO) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જ્યારે RBI બજારમાં બોન્ડ વેચે છે, ત્યારે તેને ખરીદનારા બેંકો અને રોકાણકારો પાસેથી નાણાં RBI તરફ પાછાં જાય છે. પરિણામે બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં ઉપલબ્ધ રોકડ ઘટી શકે છે. RBIનો આ નિર્ણય બજારમાં રહેલી વધારાની તરલતા ઘટાડવાના પ્રયાસનો એક ભાગ છે.
બેંકિંગ સિસ્ટમમાં ₹3.88 લાખ કરોડની વધારાની રોકડ
અહેવાલ મુજબ, બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં વધારાની રોકડનો જથ્થો આશરે ₹3.88 લાખ કરોડ હતો. RBI આ વધારાની તરલતાનું વ્યવસ્થાપન કરીને નીતિગત રેપો રેટ અને રાતોરાતના વ્યાજ દર વચ્ચે વધુ સુસંગતતા લાવવા માગે છે.
હાલમાં નીતિગત રેપો રેટ 5.50 ટકા છે. બીજી તરફ, વેઇટેડ એવરેજ કોલ રેટ (WACR), જે ટૂંકા ગાળાના નાણાકીય વ્યવહારોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે, તે શુક્રવારે 5.31 ટકા નોંધાયો હતો. ગુરુવારે આ દર 5.30 ટકા હતો.
રેપો રેટ અને બજારના વ્યાજ દર વચ્ચે તાલમેલ લાવવાનો પ્રયાસ
RBIની નાણાકીય નીતિમાં રેપો રેટ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં રોકડની ઉપલબ્ધતા વધારે હોય ત્યારે ટૂંકા ગાળાના બજાર વ્યાજ દરો રેપો રેટ કરતાં નીચે રહી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં RBI વધારાની રોકડ પાછી ખેંચવા માટે વિવિધ સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે.
સ્ટેન્ડિંગ ડિપોઝિટ ફેસિલિટી (SDF)નો દર 5.25 ટકા છે, જ્યારે માર્જિનલ સ્ટેન્ડિંગ ફેસિલિટી (MSF)નો દર 5.75 ટકા છે. આ બંને દરો ટૂંકા ગાળાના વ્યાજ દરો માટેની નીચલી અને ઉપલી મર્યાદા નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
CRRની દૈનિક જાળવણી વધારવી અને બોન્ડનું વેચાણ કરવું એ નાણાકીય વ્યવસ્થામાં રોકડનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવાનાં પગલાં છે. આ ફેરફારથી બેંકોની રોકડ વ્યવસ્થાપન નીતિમાં ફેરફાર થઈ શકે છે અને નાણાકીય બજારની તરલતા પર અસર પડી શકે છે.