Business Plus: વ્યાજ દર ઘટયા, રોકડ સરપ્લસ વધ્યું છતાં બેંકોની ધિરાણ આપવામાં સાવધાની
છેલ્લું અપડેટ : 14 Jul 2025
ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા ફેબ્રુઆરીથી રેપો રેટમાં ૧૦૦ બેસિસ પોઇન્ટનો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં, બેંકોમાં લોન વૃદ્ધિ હજુ સુધી વધી નથી. ૧૩ જૂનના રોજ પૂરા થયેલા પખવાડિયામાં લોન વૃદ્ધિ ઘટીને ૯.૬ ટકા થઈ ગઈ છે, જે એક વર્ષ પહેલાના સમાન સમયગાળામાં ૧૯.૧ ટકા હતી. નાણાકીય નીતિમાં સરળતા હોવા છતાં, બેંકમાં લોન માંગમાં વૃદ્ધિ ધીમી રહે છે. જોકે આ ઉચ્ચ આધારને આભારી હોઈ શકે છે, બેંક લોન પ્રવાહ પણ ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની તુલનામાં નીચે આવ્યો છે. લોન માટે નોન-બેંક સ્ત્રોતોના હિસ્સામાં વધારાથી બેંક લોન વૃદ્ધિમાં પણ ઘટાડો થયો છે.
આગામી થોડા મહિનામાં તરલતા સરપ્લસ રહેવાની ધારણા છે કારણ કે બેંકોના કેશ રિઝર્વ રેશિયોની જરૂરિયાતમાં પણ તબક્કાવાર ૧૦૦ બેસિસ પોઇન્ટનો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. કેશ રિઝર્વ રેશિયોમાં ઘટાડાથી નવેમ્બર-ડિસેમ્બર સુધીમાં તરલતા સ્તરમાં રૂ. ૫ લાખ કરોડનો વધારો થશે.
લોન ઉપાડમાં ધીમી વૃદ્ધિએ બેંકો માટે ખતરાની ઘંટડી સમાન છે. બેંકોના મુખ્ય કાર્યકારી અધિકારીઓ સાથેની તાજેતરની વાતચીતમાં, નાણાં મંત્રાલયે દેશના આર્થિક વિકાસને વેગ આપવા માટે લોન વૃદ્ધિ વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં દેશનું કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (જીડીપી) ૬.૫ ટકા વધ્યું હતું, જે કોરોના પછીનો સૌથી ધીમો વિકાસ છે.
રિઝર્વ બેંકે ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં ૬.૫ ટકા જીડીપી વૃદ્ધિનો અંદાજ લગાવ્યો છે. જોકે, ભારત હજુ પણ સૌથી ઝડપથી વિકસતા મોટા અર્થતંત્રોમાંનું એક છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, સરકાર બેંકોને લોન વૃદ્ધિ વધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. કેન્દ્રીય બેંકે ટૂંકા સમયમાં વ્યાજ દરમાં તીવ્ર ઘટાડો કર્યો છે અને ગ્રાહકોને તેના લાભો પહોંચાડવા પર ભાર મૂક્યો છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું બેંકો મોટી લિક્વિડિટી સરપ્લસ અને વ્યાજ દરમાં ઘટાડા વચ્ચે લોન આગળ ધપાવશે.
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકના ટોચના સુત્રોએ કહ્યું હતું કે ભંડોળનો ખર્ચ હજુ ઓછો થયો નથી. બેંકોએ થાપણોનું પુનઃનિર્માણ શરૂ કર્યું છે પરંતુ તેની અસર થોડા સમય પછી આવશે. ચોખ્ખા વ્યાજ માજન ઓછામાં ઓછા ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં દબાણ હેઠળ રહી શકે છે. ફેબ્રુઆરી અને એપ્રિલ વચ્ચે રેપો રેટમાં ૫૦ બેસિસ પોઈન્ટનો ઘટાડો કરવામાં આવ્યા પછી, બેંકોએ બાહ્ય બેન્ચમાર્ક-લિંક્ડ લોનના દરમાં તે જ પ્રમાણમાં ઘટાડો કર્યો છે. આવી લોન બેંકની લોન બુકમાં લગભગ ૪૦ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.
તાજેતરમાં, એક મધ્યમ કદની જાહેર ક્ષેત્રની બેંકે માઇક્રોફાઇનાન્સ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર હાજરી ધરાવતી મોટી એનબીએફસીને વધુ ધિરાણ ન આપવાનો નિર્ણય લીધો કારણ કે આ ક્ષેત્ર પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહ્યું છે. ધિરાણકર્તા પાસે પેઢીને ધિરાણ આપવાની તક હોવા છતાં આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. ડેટા દર્શાવે છે કે મે મહિના સુધી, એનબીએફસીને બેંક ધિરાણ વાર્ષિક ધોરણે ૦.૩ ટકા ઘટયું છે જે ગયા વર્ષે ૧૬ ટકાનો વૃદ્ધિદર હતો. ઉદ્યોગ ક્ષેત્રને બેંક ધિરાણ વૃદ્ધિ ગયા વર્ષે ૯.૪ ટકાથી ઘટીને ૪.૮ ટકા થઈ ગઈ છે, જેનું મુખ્ય કારણ મોટા ઉદ્યોગોને ધિરાણ પ્રવાહમાં તીવ્ર ઘટાડો છે.
નાણા ક્ષેત્રના નિષ્ણાંતોએ જણાવ્યું હતું કે, લોકપ્રિય માન્યતાથી વિપરીત, નીચા વ્યાજ દરો હંમેશા ક્રેડિટ વૃદ્ધિ તરફ દોરી જતા નથી. જો ક્રેડિટ માંગ નરમ હોય, તો નીચા વ્યાજ દરો આગામી ૧૨થી ૨૪ મહિનામાં તેને વેગ ન આપી શકે. આમ, ઉદાર વ્યાજ દરો, વિશાળ લિક્વિડિટી સરપ્લસ જેવી નાણાકીય પરિસ્થિતિઓ બેંકો માટે નવી નથી.
છેલ્લા દાયકાની શરૂઆતમાં ક્રેડિટ વૃદ્ધિમાં તીવ્ર વધારા પછી, ખરાબ લોનમાં પણ વધારો થયો છે, જેના કારણે માર્ચ ૨૦૧૮ સુધીમાં બેંકોની કુલ બિન-કાર્યક્ષમ સંપત્તિ કુલ લોન ફાળવણીના ૧૧.૬ ટકા સુધી પહોંચી ગઈ. જોકે, પાછળથી તેમાં સુધારો થયો. આ જ કારણ છે કે બેંકો લોન બુક વધારવા માટે આક્રમક અભિગમ અપનાવવા તૈયાર નથી કારણ કે વ્યાજ દરની ગતિવિધિમાં ફેરફારને કારણે વિકાસ અટકી શકે છે.
