ઓઇલ-ગેસ પછી હવે આ સેક્ટરમાં ભારત-રશિયા વચ્ચે મોટી ડીલ, ચીન પણ જોતું રહી ગયું!
છેલ્લું અપડેટ : 21 May 2026
India Russia steel deal: જ્યારે પણ ભારત અને રશિયાના સંબંધોની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે સૌથી પહેલાં ક્રૂડ ઓઇલ, ગેસ, મિસાઇલ અને ન્યૂક્લિયર એનર્જીનો જ ઉલ્લેખ આવે છે. પરંતુ હવે બંને દેશોની મિત્રતા એક એવા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી રહી છે, જેને આવનારા દાયકાની અસલી આર્થિક તાકાત માનવામાં આવે છે અને તે છે સ્ટીલ ક્ષેત્ર.
આ એવું સ્ટીલ છે જેનાથી દેશમાં મજબૂત પુલ બનશે, બુલેટ ટ્રેન દોડશે, નવી ફેક્ટરીઓ ઊભી થશે, સંરક્ષણ સાધનો બનશે અને ભારતનું 5 ટ્રિલિયન ડોલર ઇકોનોમીનું સપનું આગળ વધશે. રશિયાના લેનિનગ્રાડમાં બંને દેશો વચ્ચે સ્ટીલ સેક્ટરમાં મોટા રોકાણ, કોકિંગ કોલ સપ્લાય, સ્પેશિયલ સ્ટીલ, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને લો-કાર્બન ટેક્નોલોજી પર ગંભીર ચર્ચા થઈ છે. આ મહત્ત્વની બેઠકનો સૌથી મોટો સંકેત એ છે કે ભારત હવે માત્ર રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવા પૂરતું મર્યાદિત રહેવા નથી માંગતું, પરંતુ પોતાની ઔદ્યોગિક કરોડરજ્જુને મજબૂત કરવા માટે લાંબા ગાળાનું ભાગીદાર બનાવવા ઇચ્છે છે.
ભારતને કેમ પડી રહી છે રશિયાની જરૂર?
ભારત હાલમાં દુનિયાની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે. દેશમાં હાઇવે, રેલવે, મેટ્રો, ડિફેન્સ કોરિડોર, સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ અને સ્માર્ટ સિટી જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે, જેનો સીધો અર્થ એ છે કે દેશમાં સ્ટીલની ભારે માંગ છે. ભારતે વર્ષ 2030 સુધીમાં પોતાની સ્ટીલ ઉત્પાદન ક્ષમતા 220 મિલિયન ટનથી વધારીને 300 મિલિયન ટન કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. પરંતુ અહીં સૌથી મોટો પડકાર કોકિંગ કોલ અને હાઇ-ગ્રેડ સ્ટીલ માટે આયાત પરની નિર્ભરતા છે.
કોકિંગ કોલને સ્ટીલ ઉદ્યોગનો જીવ માનવામાં આવે છે અને તેના વિના મોટા પાયે સ્ટીલનું ઉત્પાદન શક્ય નથી. અત્યારે ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય દેશો પાસેથી ખરીદે છે, આવી સ્થિતિમાં રશિયા ભારત માટે એક મોટો અને મજબૂત વિકલ્પ બનીને ઉભરી રહ્યું છે. રશિયા પાસે કોકિંગ કોલનો વિશાળ ભંડાર છે અને પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો બાદ મોસ્કો પણ નવા બજારો શોધી રહ્યું છે. આમ, ભારતને સસ્તો તથા સ્થિર સપ્લાય જોઈએ છે અને રશિયાને મોટું બજાર, જેથી બંનેની જરૂરિયાતો અહીં એકબીજા સાથે બરાબર બંધ બેસે છે.
ચીન કેમ રાખશે આ સપ્લાય ચેઈન પર નજર?
દુનિયાના સ્ટીલ માર્કેટ પર લાંબા સમયથી ચીનનો દબદબો રહ્યો છે. ચીન માત્ર સૌથી મોટું સ્ટીલ ઉત્પાદક જ નથી, પરંતુ સપ્લાય ચેઈન, મેટલ પ્રોસેસિંગ અને રેર મિનરલ્સમાં પણ બહુ મોટી તાકાત છે. પરંતુ ભારત હવે આ ક્ષેત્રમાં પોતાની એક અલગ ઓળખ બનાવવા માંગે છે. જો રશિયા સાથે ભારતનો આ સહયોગ મજબૂત થશે, તો એક નવી સપ્લાય ચેઈન તૈયાર થઈ શકે છે. આનો અર્થ એ થશે કે ભારત સ્ટીલ અને ક્રિટિકલ મિનરલ્સના મામલામાં ચીન પરની પોતાની નિર્ભરતા ઓછી કરવાની દિશામાં આગળ વધી શકશે. આ જ કારણે આ વૈશ્વિક સહયોગને માત્ર આર્થિક જ નહીં, પરંતુ એક મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યૂહનીતિના દૃષ્ટિકોણથી પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે.
માત્ર સામાન્ય સ્ટીલ નહીં, ફ્યુચર ઇન્ડસ્ટ્રી પર ફોકસ
બંને દેશો વચ્ચેની આ વાતચીતમાં માત્ર સામાન્ય સ્ટીલની ચર્ચા નથી થઈ, પરંતુ સ્પેશિયલ સ્ટીલ, લો-કાર્બન ટેક્નોલોજી અને ક્રિટિકલ મિનરલ્સ પર પણ વિશેષ ફોકસ કરવામાં આવ્યું છે. સ્પેશિયલ સ્ટીલનો ઉપયોગ સંરક્ષણ સાધનો, યુદ્ધજહાજો, ફાઇટર જેટ, હાઇ-સ્પીડ રેલવે અને ભારે મશીનરી બનાવવામાં થાય છે, જેમાં ભારત અત્યારે સંપૂર્ણપણે આત્મનિર્ભર નથી. રશિયા સાથેના સહયોગથી આ ગેપને પૂરો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, દુનિયા હવે ગ્રીન સ્ટીલ અને લો-કાર્બન ઇન્ડસ્ટ્રી તરફ આગળ વધી રહી છે. યુરોપ અને અમેરિકા સતત કાર્બન ઉત્સર્જન પર કડક નિયમો લાવી રહ્યા છે, તેથી જો ભારતે ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક બજારની સ્પર્ધામાં ટકી રહેવું હશે, તો પર્યાવરણને અનુકૂળ સ્ટીલ ઉત્પાદન તરફ જવું જ પડશે. રશિયા સાથે ટેક્નોલોજી અને સંયુક્ત રોકાણ પર ચાલી રહેલી ચર્ચા આ દિશાનો જ એક ભાગ છે.
પોર્ટથી લઈને ફેક્ટરી સુધીનું મોટું આયોજન
રશિયાના લેનિનગ્રાડ ઓબ્લાસ્ટ વહીવટીતંત્રે આ વાતચીતમાં પોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લોજિસ્ટિક્સ સહયોગ પર પણ ભારે ભાર મૂક્યો છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે બંને દેશો માત્ર ખરીદ-વેચાણ સુધી સીમિત રહેવા નથી માંગતા, પરંતુ એક એન્ડ-ટુ-એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ નેટવર્ક બનાવવા માંગે છે. એટલે કે ખાણથી લઈને શિપિંગ, પ્રોસેસિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધીની આખી સિસ્ટમ એકસાથે વિકસાવવાની યોજના બની શકે છે. જો આવું થશે તો ભારતના સ્ટીલ સેક્ટરનો ઉત્પાદન ખર્ચ ઘણો ઘટી જશે અને કાચા માલનો સપ્લાય વધુ સુરક્ષિત બનશે.
પશ્ચિમી દેશોના પ્રતિબંધો વચ્ચે રશિયાની નવી વ્યુહરચના
યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર ભારે આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા છે, જેના કારણે યુરોપે રશિયન ઊર્જા પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડી દીધી છે. આવી સ્થિતિમાં મોસ્કો ખૂબ જ ઝડપથી એશિયન દેશો તરફ વળી રહ્યું છે. ભારત પહેલેથી જ રશિયા પાસેથી રેકોર્ડ માત્રામાં સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદી રહ્યું છે અને હવે સ્ટીલ તથા મિનરલ સેક્ટરમાં નવો સહયોગ એ દર્શાવે છે કે બંને દેશો પોતાના સંબંધોને માત્ર ઊર્જા વ્યાપાર પૂરતા મર્યાદિત રાખવા નથી માંગતા. રશિયા માટે ભારત એક ભરોસાપાત્ર અને વિશાળ બજાર છે, તો ભારત માટે રશિયા એક એવું મિત્ર છે જે પશ્ચિમી દેશોના દબાણ છતાં હંમેશા વ્યૂહાત્મક સહયોગ જાળવી રાખે છે.
વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનવાનું ભારતનું સપનું
ભારત આવનારા વર્ષોમાં પોતાને માત્ર એક ગ્રાહક બજાર તરીકે નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે. આ સપનાને પૂરું કરવા માટે સ્ટીલ સૌથી મહત્ત્વની પાયાની જરૂરિયાત છે. જો દેશમાં લાખો કરોડ રૂપિયાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂરા કરવા હોય, સંરક્ષણ ઉત્પાદન વધારવું હોય અને દુનિયાની ફેક્ટરી બનવાની દિશામાં આગળ વધવું હોય, તો મજબૂત સ્ટીલ સપ્લાય અનિવાર્ય છે. આ જ કારણે રશિયા સાથેની આ નવી ભાગીદારી માત્ર એક વ્યાપારી કરાર નથી, પરંતુ એક મોટા આયોજનનો હિસ્સો છે, જેનાથી ભારત પોતાની ઔદ્યોગિક શક્તિ વધારીને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં નવું સ્થાન મેળવી શકે. જો આ યોજના સફળ થશે, તો આવનારા વર્ષોમાં માત્ર તેલ અને ગેસમાં જ નહીં, પરંતુ સ્ટીલની ભઠ્ઠીઓમાં પણ ભારત-રશિયાની દોસ્તીની ગરમી સ્પષ્ટપણે જોવા મળશે.
